Waar is het misgegaan? Of eigenlijk: is het ooit goed gegaan? En hoe heeft het zover kunnen komen?

In den beginne was er een bevolkinsbreed geconstateerd gebrek aan historisch besef. Dat gebrek bestond vermoedelijk al veel langer, maar zo rond 2004 begonnen historici, politici en zelfs de Onderwijsraad het een probleem te vinden. En dus kwam er naar goed Hollands poldergebruik een "canoncommissie".

De canoncommissie kwam met een historische canon in vijftig vensters: een chronologische lijst van personen en gebeurtenissen die als een centrale leidraad van de nationale geschiedenis zouden gelden. Deze canon verscheen in 2005, en zorgde opnieuw voor een hoop rumoer. Want als je vijftig personen en gebeurtenissen kiest, laat je er ontelbaar veel meer links liggen.

Voordeel van al dit rumoer: er was opeens een nationaal debat over de nationale geschiedenis en zelfs de nationale identiteit. Toen premier Balkenende er nog een schepje bovenop gooide met een pleidooi voor meer "VOC-mentaliteit" in het hedendaagse Nederland, werd het canondebat verder vervuild met onduidelijke politieke bijbedoelingen.

Voor het geplande Nationaal Historisch Museum deden drie steden - Amsterdam, Arnhem en Den Haag - in 2007 een aanbod aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,  Plasterk. Op 10 mei meldde ook Utrecht belangstelling voor dit museum te hebben. Utrecht en Nijmegen volgden kort daarna.

Op 29 juni 2007 besloot minister Plasterk dat Arnhem het museum zal gaan herbergen. Het zal, volgens burgemeester Krikke van Arnhem, zijn deuren openen op woensdag 30 maart 2011. De stichtingskosten worden geraamd op 50 miljoen euro. De bedoeling is dat het een museum zal zijn voor jongeren en volgens Plasterk "voor mensen die niet zo veel naar het museum gaan". Redenen voor de keuze voor Arnhem als vestigingsplaats waren o.a. de aanwezigheid van het Nederlands Openluchtmuseum, diverse attracties in de regio en de nabijheid van Nationaal Park de Hoge Veluwe.

Erik Schilp en Valentijn Byvanck werden op 1 oktober 2008 benoemd tot algemeen en inhoudelijk directeur. Schilp (1967) was directeur van het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen. Byvanck (1964) komt van Zeeuws Museum in Middelburg. 

Voorafgaand aan de benoeming van de directie werd ook de Stichting Nationaal Historisch Museum opgericht. De leden van de Raad van Toezicht zijn door minister Plasterk benoemd. De raad heeft naast Atzo Nicolaï als voorzitter, Pauline Kruseman, Victor van der Chijs en Frits van Oostrom als leden. 

In maart 2009 maakte de directie van het Nationaal Historisch Museum de definitieve museumlocatie bekend. Het is de plek waar nu nog het pand van woningbouwcorporatie Volkshuisvesting staat: in het centrum van Arnhem, aan de voet van de beroemde John Frostbrug aan de Rijnkade.

En toen brak de kritiek los. Jan Marijnissen, zichzelf met Maxime Verhagen beschouwend als geestelijk vader van het NHM, vertelde in de Volkskrant dat hij zich verraden voelde. Nu de canon was losgelaten, en er niet werd gebouwd op het terrein van het Openluchtmuseum, vond hij het tijd om de beslissing te heroverwegen: ‘Het is nu of nooit. Er is nog geen paal geheid, geen fundering gestort. We moeten snel een beslissing nemen. Het rare is, iedereen was aanvankelijk tegen Arnhem. Jan Vaessen van het Openluchtmuseum was tegen, de Raad van Toezicht was tegen, de twee directeuren waren tegen. Hoe dat dan werkt en waar het om gaat, baantjes of een langgekoesterde wens, ik weet het niet. Rationeel moet je de plek toch op een zinnige manier combineren met de wens om bezoekers te krijgen. Die komen niet naar Arnhem. (...) Het gebeurt nu eenmaal in de Randstad. Ik kom uit Oss, dus ik mag het zeggen."

Over de nieuwe thematische opzet zei Marijnissen: "het is nogal postmodern en ik griezel als ik het zie. )...) Het moet chronologisch. Nu wordt het een hutspot. Leuk voor yuppen, maar dat doen ze dan maar in hun eigen tijd.’

Directeur Erik Schilp reageert vandaag in de Volkskrant op de kritiek. "Wij zijn niet aangenomen om het plan uit te voeren dat er lag’, zegt hij. Over de inruil van de canon voor de vijf thema's "ik en wij’, ‘land en water’, ‘rijk en arm’, ‘oorlog en vrede’ en ‘lichaam en geest’, is zijn commentaar: "Als je wordt aangenomen om een historisch museum te bouwen, neem je niet één op één het plan over dat op je bureau ligt. Dan ga je kijken of het concept deugt en wat haalbaar is. Wij komen met een ander concept, en dat vergt ook een ander gebouw dan de canontoren die was bedacht.’ 

Wordt ongetwijfeld vervolgd.