Het hele Nederlandse toneel heeft met hem op de planken gestaan, onder zijn regie gespeeld of les van hem gehad. Het repertoireoverzicht in zijn onlangs verschenen biografie beslaat 17 kleinbedrukte pagina’s, hij vernieuwde in de jaren 50 en 60 de Grieken en Tsjechov, hij ontdekte als eerste het toneelwerk van Hugo Claus. Er zijn er die hem de Toneelvader des Vaderlands noemen.

Oud-leerlinge Saskia de Boer en radiomaker Mathijs Deen spraken zes keer met hem. Het werden zes merkwaardige gesprekken. Soms ongemakkelijk, vaak raadselachtig, nooit af. Want Lutz voelde er weinig voor om terug te kijken op zijn loopbaan en zijn leven. ‘Ik leef nu, en niet in het verleden. Waarom zou ik proberen te achterhalen wat ik toen heb gezegd of gevonden en of gedacht? Wat heeft dat voor zin?’

Dus gingen de gesprekken over toneel, over acteren, over regisseren. Soms waren het zijn vaak gedebiteerde inzichten (acteren is denken, toneel is nu) die hij opnieuw aan de orde stelde, soms kwamen er herinneringen boven aan zijn leermeesters, zijn jonggestorven broer Kees, aan zijn vriend Hugo Claus en aan de dood van zijn vader, soms ook sprak hij met een voelbaar ongemak over zijn ijdelheid.

Maar de rode draad was steeds de twijfel. En die had te maken met de constatering dat het, zelfs na ruim 60 jaar lesgeven, toneelspelen en regisseren, voor Lutz een mysterie blijft wat er nou eigenlijk gebeurt op het toneel. ‘Het toneel is een geheim. En dat geheim doorgronden, dat lukt nooit,’ zegt hij nu. ‘Maar wel: het als geheim te laten bestaan, door een levend mens te maken en dat dan op het toneel te laten zien. Daar heb ik vroeger nooit zo over nagedacht. Dat zie ik nu pas.’

Het is een vreemde gewaarwording. Lutz wist altijd hoe het moest, maar op de vraag hoe hij nu terugkijkt op zijn collega’s, zijn leermeesters en zijn loopbaan komen alleen wedervragen en twijfels.

Houdt een acteur ooit op met spelen? Of is hij, zoals hij zelf zegt, tot het einde toe een vragensteller? Tijdens de interviews overlijdt Hugo Claus. Het grijpt Lutz erg aan (‘Ik heb van hem gehouden als van een broer’) en het zet hem terug naar de dood van zijn broer Kees in 1942. Hij heeft sindsdien veel doden gespeeld en veel acteurs laten sterven op het toneel. En dat heeft het mysterie van het toneel niet verkleind. Integendeel. ‘Je kunt het geheim van de dood nooit ontcijferen. Je roept iets op wat voor jou te maken heeft met doodgaan, je sterft en een uur later loop je weer buiten. Je hebt er niets aan in de werkelijkheid.’

Beluister

• OVT - Het Spoor Terug: ' Ze zeiden dat ik goed was' - Lutz blikt terug op zijn leven en zijn loopbaan.


• 'Gedicht voor Ton Lutz', door Hugo Claus.