Uitvoerig gefilmd door Polygoon Vijftig jaar geleden: de Sjah van Perzië komt op bezoek

- Zoom
De sjah op het balkon van het paleis in Amsterdam met Juliana en Bernhard (foto: Beeldbank NA)
Het was een gebeurtenis van nationaal belang: het bezoek van de Sjah van Iran in 1959 aan Nederland. Zes jaar eerder was de Sjah nog naar Rome gevlucht na een conflict met premier Mossadegh en een daarop volgende volksopstand. Na een door de CIA en de Britten gesteunde militaire staatsgreep kon de Sjah weer snel de troon bestijgen. Zijn Europese toer in 1959 was een blijk van zijn westerse gezindheid. Voor Nederland speelde de oliebelangen van Shell in Iran een grote rol in de verhouding met Iran.
Uitvoerig gefilmd door Polygoon
Het ANP gaf een gedetailleerde beschrijving van de aankomst van Sjah, die per schip vanuit Denemarken in Amsterdam arriveerde:
Sjah vanmorgen vroeg in Nederland aangekomen
Om vier uur vanochtend liep de kruiser De Ruyter met de sjah van Perzië aan boord de haven van IJmuiden binnen. Een klein groepje belangstellenden burgers die de nacht en de motregen moedig trotseerden en de matrozen van de meerploeg waren getuige van de aankomst. De scheepvaart in het Noordzeekanaal en het havengebied van IJmuiden lag stil Met assistentie van twee sleepboten voer de kruiser naar de Noordersluis waar het schip
tegen half vijf werd afgemeerd. Terwijl de scheepvaart weer op gang kwam en de beide onderzeebootjagers die de De Ruyter begeleidden door het Noordzeekanaal opstoomden gingen om zeven uur de leden van de Marinekapel aan boord Een half uur later werden de ambassadeur van Perzië Motamedy en jhr mr D G de Graeff kamerheer van de koningin ontvangen. De groep van belangstellenden was omstreeks half acht aangegroeid tot een mensenmassa van enkele duizenden. Het publiek had een plaatsje gevonden op de zuidelijke kade van de met bloemperken en Perzische en Nederlandse vlaggen omzoomde Noordersluis.
De De Ruyter verliet precies om kwart voor acht de Noordersluis om de tocht naar Amsterdam te begnnen. Tot teleurstelling van velen vertoonde de sjah zich in IJmuiden niet aan dek. Omringd door een paar patrouillescheepjes en gevolgd door twee havensleepboten passeerde de kruiser de Velsertunnel om vijf minuten over acht. De De Ruyter meerde om tien uur in Amsterdam af aan de Shell-steiger. De eerste die het schip verliet was de
ambassadeur van Perzië Hij liet zich met een sloep naar de landingssteiger aan de Prins Hendrikkade brengen. Daarna debarkeerde de rest van het gevolg In verband met de zware bewolking ging de groet van de 48 straaljagers, een onderdeel van het programma, niet door. Na de inspectie op het achterdek verliet de sjah met klein gevolg en de leden van de eredienst de kruiser. Bij het afsteken van de motorsloep speelde de Marinierskapel het Iraans volkslied. Terwijl de gehele bemanning in paradeerrol stond, zowel langs de verschansing als op de dekken zelfs tot in de toppen van de masten. Toen de sloep op twintig meter afstand midscheeps van de De Ruyter dobberde, weerklonken 21 saluutschoten afgevuurd door de batterijen van de kruiser. De sjah stond rechtop in de boot het gezicht gekeerd naar de vuurmonden en nam saluerend het eresaluut in ontvangst.
Ontvangst
Vijf minuten eerder dan werd verwacht arriveerden koningin Juliana en prins Bernhard per auto voor de St Nicolaaskerk op de Prins Hendrikkade. De vorstin was gekleed in een lichtblauw deux pices met ’n brede grijze bontstola. Zij droeg een iets donkerder getint
hoedje en grijze schoenen De prins verscheen in het ceremonieel generaalstenue van de Garde Grenadiers. Terwijl de kapel van de grenadiers het Wilhelmus speelde stapte het koninklijk paar uit de auto en betrad het speciaal voor de feestelijke aankomst van de sjah voor de ingang van de St Nicolaaskerk gebouwde en van Perzische vlaggen voorziene erepaviljoen waar de aanwezige autoriteiten werden begroet. Om zes minuten voor elf verlieten koningin Juliana en prins Bernhard het paviljoen en schreden over de met tegels geïmiteerde loper naar de landingssteiger.
Om elf uur precies gleed de sloep die de sjah van de aan de Shellsteiger in het IJ gemeerde kruiser De Ruyter naar de steiger aan de Prins Hendrikkade bracht onder de geopende ophaalbrug voor de linkerzijde van het centraal station statig het water tussen de kerk en het centraal station binnen. In een oogwenk meerde de kleine sloep en de sjah stapte lenig van boord nog voor de sloep stil lag. Hij drukte onze vorstin en prins Bernhard de hand waarna het gezelschap de korte trap besteeg terwijl de Koninklijke Militaire Kapel het Iraanse volkslied inzette Met de koningin tussen zich in beluisterden de sjah en prins Bernhard beiden saluerend het volkslied waarna de vorstin allereerst de burgemeester van Amsterdam mr G van Hall aan haar gast voorstelde. Ook de commandant Zeemacht Nederland de gouverneur van de hoofdstad en de ambassadeur van Iran en diens echtgenote, de ambassadesecretaris en leden van de hofhouding werden aan de sjah voorgesteld.
Intocht
Het vorstelijk gezelschap liep tussen de erebaag van de koninklijke marechaussee in ceremonieel tenue met kolbak door toen de commandant van de erewacht kapitein der grenadiers G A Numan zich met stram saluut bij de sjah meldde. Nadat de koninklijke gast de koningin en de prins de erewacht die bestond uit de erecompagnie van het garderegiment der grenadiers met vaandel en vaandelwacht allen in ceremonieel tenue had geïnspecteerd, betrad het vorstelijk gezelschap het erepaviljoen waar het zich enkele minuten onderhield met de daar aanwezige autoriteiten.
Terwijl een batterij van zes stukken van de elfde afdeling veldartillerie vanaf het opgespoten terrein bij het Oosterdok iedere vijftien seconden een daverend schot loste zette de stoet van rijtuigen zich in beweging voor de feestelijke intocht in Amsterdam. In het eerste koninklijke rijtuig namen de sjah de koningin en prins Bernhard plaats. Daarachter volgde een rijtuig waarin de Perzische minister van buitenlandse zaken de opperceremoniemeester van de sjah en die van onze vorstin en haar grootmeesteres zaten. In het tweede volgrijtuig reden de ambassadeur van Iran en drie leden van de Iraanse en Nederlandse hofhouding. Ook in het derde en vierde volgrijtuig zaten leden van de beide hofhoudingen.
De intocht van de sjah vertoonde uiterlijk veel overeenkomst met die van vorige koninklijke bezoeken. Ondanks de directe uitzending van de televisie was er veel publiek op de been al kan men zich niet aan de indruk onttrekken dat de televisie niet alleen voor voetbalwedstrijden doch ook bij deze feestelijke gelegenheden veel publiek ertoe brengt in de huiskamer de gebeurtenis gade te slaan. Trouwens ook het weer was niet bepaald aantrekkelijk. Het regende af en toe.
Duiven
Het daveren van de kanonschoten dat de duiven in de omgeving van de Dam telkens verschrikt deed opvliegen vermengde zich spoedig met het gejuich van de duizenden Amsterdammers die zich langs het met vlaggen en bloemen versierde Damrak hadden opgesteld en hun halzen rekten om niets van het kleurrijke schouwspel te missen. Toen de stoet de Dam naderde weerklonken de commando’s voor de erewacht bestaande uit de in rood en zwart gestoken fuseliers van het Garderegiment Irene voor het paleis en voor de leden van de studentenweerbaarheid die op het Damplein stonden opgesteld Direct nadat de sjah en het koninklijk paar het rijtuig hadden verlaten speelde het trompetterkorps der cavalerie het Iraanse volkslied. Vervolgens inspecteerde de keizerlijke gast de erewacht. Langzaam gingen op het dak van het paleis de koninklijke standaarden in top op het moment waarop het gezelschap het paleis binnentrad. Enkele ogenblikken later openden twee lakeien de balkondeuren en verschenen de sjah, de koningin en de prins op het balkon tot driemaal toe luid toegejuicht door de honderden op de Dam. De sjah wuifde vriendelijk naar alle kanten ook naar de talrijke mensen op de hoge daken van de warenhuizen rond het plein. Met enkele lichte buigingen naar het publiek verliet de sjah tenslotte het balkon gevolgd volgd door koningin en prins.
Kranslegging
Precies kwart voor twaalf verliet de koninklijke gast met zijn gevolg en de hem toegevoegde eredienst het paleis voor het verrichten van zijn eerste officiële daad. Door een erehaag gevormd door leden van de studentenweerbaarheid uit Amsterdam en Leiden, in
donkerblauwe, en uit Utrecht in groene uitmonstering, begaf het gezelschap zich naar het Nationaal Monument. Ter begroeting wachtten hem daar op de minister-president prof dr J E de Quay en de burgemeester van Amsterdam mr G van Hall. De sjah legde een grote krans van rode en witte bloemen voorzien van linten
in de Iraanse kleuren aan de voet van het monument waarna hij enige passen teruggetreden saluerende gedurende de een minuut stilte hulde bracht aan de Nederlandse oorlogsslachtoffers. De Amsterdamse Politiekapel speelde een koraal. De vele duizenden die vanaf de komst van de Iraanse gast het Damplein vulden hieven opnieuw een gejuich aan toen deze omringd door de autoriteiten naar het paleis terugkeerde waar de hoofden der buitenlandse missies hun opwachting maakten en vanavond een gala-diner wordt gegeven.
BESCHRIJVING VAN HET FILMFRAGMENT
Sjah Mohammed Reza Pahlawi van Perzië arriveert met de kruiser HM De Ruyter in Amsterdam. Per motorboot vaart Pahlawi naar de Prins Hendrikkade, waar hij wordt opgewacht door koningin Juliana en prins Bernhard en de Koninklijke Militaire Kapel het Iraanse volkslied speelt. Hij rijdt met Juliana en Bernhard in een rijtuig naar het Paleis op de Dam, waar ze vanaf het balkon naar de menigte zwaaien. In aanwezigheid van oa minister-president J.E. de Quay legt hij een krans bij het Nationaal Monument. 's Avonds wordt er een receptie gehouden in het Rijksmuseum, waar Pahlawi, Juliana, Bernhard en de prinsessen Beatrix en Irene worden begroet door jhr. Roëll, directeur van het museum, en burgemeester G. van Hall van Amsterdam. De volgende dag arriveren Pahlawi, Juliana en Bernhard met een Fokker F-27 Friendship op de vliegbasis Leeuwarden, waar ze een aantal straaljagers bekijken. Ze bezoeken de boerderij Vijverzathe van mevr. Wassenaar-Boelstra te Jelsum waar Fries stamboekvee wordt gefokt, met oa de stier Jelsummer Gerard Wouter. Wassenaar-Boelstra biedt Pahlawi, in aanwezigheid van de burgemeester van Leeuwarderadeel, een beeldje van een koe aan. Op het Zaailand in het centrum van Leeuwarden worden demonstraties ringrijden gegeven die door het echtpaar Pasma uit Haskerdijken worden gewonnen. 's Avonds worden de koninklijke gasten met de prinsessen Beatrix en Irene in de Trèveszaal te Den Haag begroet door De Quay en minister Joseph Luns. Binnen nemen ze deel aan het galadiner van de Ministerraad. Later bezoeken ze de opera "Gianni Schicchi" van Puccini opgevoerd door de Nederlandse Opera in de Koninklijke Schouwburg te Den Haag. Aan het begin van de voorstelling wordt het Perzische volkslied gespeeld. De volgende ochtend arriveren de koninklijke gasten bij het stadhuis te Rotterdam, waar ze op het balkon verschijnen. 's Middags doopt prinses Margriet op een werf te Rozenburg een naar Pahlawi vernoemde tanker, de Mohammed Reza Shah. Met een zilveren bijl en geholpen door Cornelis Verolme hakt ze het koord door, waarna het schip te water glijdt. 's Avonds biedt Pahlawi aan zijn Nederlandse gastheren een diner aan in de Perzische ambassade te Wassenaar. Aan het eind spreekt hij in een interview zijn dank uit voor het bezoek. Archiefmateriaal: straat- en stadsshots van Teheran, oases en oliewinning in Perzië.
Extra afbeeldingen
- Zoom
- bezoek Shell Laboratorium
bezoek Shell Laboratorium (foto: Beeldbank NA)