'Men wordt hier zoo absoluut terneergedrukt. Het gehuil den geheelen dag van dames en vrouwen; en het geschreeuw van kinderen. Enfin, we moeten den moed maar niet verliezen zeide ik zoo juist tegen een Française, die begon te huilen. Och, zegt ze, is me het hier ook een gevangenis. Sinds dinsdagmorgen heb ik geen frissche lucht gehapt. Dat ik er erg florissant uitzie geloof ik niet.' (Leeuwarder Courant, 19 oktober 1922)

Het verslag van een migrant uit Leeuwarden geeft een beklemmend beeld van de ontvangst van migranten op Ellis Island, de toegangspoort van Amerika. Een afgeladen gebouw, waar hoop, onzekerheid en verdriet een hartslag van elkaar verwijderd waren. Tijdens het piekjaar 1907 doorliepen ruim een miljoen immigranten op Ellis Island de keuring. In datzelfde jaar werd ook het dagrecord gebroken: op 17 april arriveerden bijna twaalfduizend gelukszoekers. Op het eiland vond een medische inspectie plaats, en immigranten werden gekeurd op een strafblad of ongewenste politieke voorkeur.

De monumentale ontvangsthal werd ontworpen door de architecten Tilton en Boring. Ze ontvingen er tijdens de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs een gouden medaille voor. Maar meer nog dan een mooi en efficiënt ontwerp was het gebouw een plek waar zich hartverscheurende familiedrama's afspeelden. Maar liefst één op de vijftig mensen werd na de lange bootreis toegang tot het vasteland geweigerd. Dit waren de kansloze gevallen: misdadigers, geestelijk gestoorden, of mensen met een chronische besmettelijke ziekte.

Hel

De Nederlanders die voor een Amerikaanse toekomst kozen, waren meestal beter af. De enkeling die minder geluk had onderging de strenge procedure als een ware kwelling. Onder de kop 'De Hel van Ellis Island' sprak de Friese emigrant met afschuw over zijn eerste indruk van Amerika.

Hij reisde tweede klas met de 'Nieuw Amsterdam'. De ontvangst op Ellis Island was allerminst warm in het monumentale gebouw. Amper voedsel en schoon drinkwater, armzalige sanitaire voorzieningen en hutje mutje op elkaar:

'De slaapgelegenheid? O, schitterend! Met zoo'n man of 36-40 in een klein steenen kamertje, 4 bij 10 meter. Het z.g. bed bestaat uit 4 ijzeren stangen, waar tusschen in een stuk zeildoek gespannen is. Verder krijgen we nog 3 smerige, vuile, stinkende, kapotte en vol ongedierte zittende dekens. Dat is al. Om 7 uur worden we als kalveren daarheen gedreven, 's morgens om 5 uur eruit gejaagd. Tusschentijds is die deur gesloten, zoodat men niet kan ontvluchten. (...) Vannacht heb ik geen oog dicht gedaan vanwege het ongedierte. Was het niet een vloo, dan een muskiet of een kakkerlak. Brrrr!!! Iedereen zit, staat of ligt te krabben, dat het een lust is te zien.'

Stinkende Italianen

Dagenlang moet de Friese migrant in het ontvangsgebouw doorbrengen. Hij werpt zich op als een soort VVV voor migranten:

'Vrijdagmiddag, pl. m. 2 uur. Nog steeds opgesloten. Heb vanaf dinsdagmorgen geen luchtje kunnen happen. Het is meer dan verschrikkelijk. Er zijn sindsdien reeds eenigen gegaan, maar ook bijgekomen. Worden er eenige afgeroepen om te vertrekken, dan begint de halve bevolking hier te jammeren. Ik ben dan maar aan het troosten. Ik schijn hier de vraagbaak voor allen te zijn, omdat ik mij in het Fransch, Duitsch en Engelsch verstaanbaar kan maken.'

Ergernissen stapelen zich opeen in de hal. Niet met alle culturen kan de Fries het even goed vinden:

'De helft van de lui hier liggen over den grond. Ikzelf zit weer op m'n harde koffer te schrijven. En een geraas en getier dat het is! Om de haverklap gooi ik een paar dreigementen in alle mogelijke talen er uit om stilte; of ga er zelf heen. Dan is het weer voor een oogenblikje kalm. Die Italiaanen, oh, smeriger en vuiler volk is hier niet. Bah, ze stinken een uur in den wind op. Hoe die lui, en ook de Russen en Polen enz. de reis 2e klas hebben kunnen betalen; ik snap het niet.'

Misverstand

Het blijkt een misverstand. Wanneer de Fries een personeelslid vraagt waarom hij vast wordt gehouden, antwoordt deze dat alle papieren in orde zijn. Het duurt evenwel nog enkele dagen voor hij uiteindelijk bevrijd wordt.

'Dinsdagmiddag. Goddank ik ben verlost. Vanmorgen werd ik weer afgeroepen en ben er door. Momenteel zit ik buiten het eiland op den trein te wachten. Saluut! Tot een volgenden keer....'

Ellis Island ziet na de onfortuinlijke man uit Leeuwarden nog miljoenen migranten komen en gaan. Het eiland wordt tijdens en na de Tweede Wereldoorlog exclusief ingericht als opvangplaats voor staatsvijanden en 'ongewensten' als communisten, fascisten en anarchisten. Op 12 november 1954 sluiten de Verenigde Staten het eiland. Het aanwezige gebouw werd na jaren verval in 1966 aangewezen als monument. Tegenwoordig is er een museum gevestigd.

Bekijk

• Island of Hope, Island of Tears: prijswinnende documentaire over het eiland


• Immigration: korte film uit 1946 over migratie naar de Verenigde Staten tot 1924.


• Emigrants landing at Ellis Island (1903) - kort fragment van Thomas Edison Inc.