Ooit was het de nationale verdediging. Maar zelfs in die tijd was er veel kritiek op de Waterlinie. Militair ingenieur van de linie, Kainos, wees in de NRC in augustus 1910 op de zwakke plekken: "Onze conclusie is dat de val van Everdingen onvermijdelijk en nagenoeg inmiddellijk den val van Honswijk moet ten gevolge hebben. (...) Het zwaartepunt van de geheele tegenwoordige stelling ligt in Everdingen: met dat fort staat of valt onze positie aan het Lek."

Nooit af

Een zwakke plek was taboe voor dit militaire megaproject. De Nieuwe Hollandse Waterlinie moest delen van Nederland militair strategisch onder water kunnen zetten. De linie diende ter vervanging van de (Oude) Hollande Waterlinie, die uit de zeventiende eeuw dateerde. In 1815 besloot koning Willem I tot de bouw van de nieuwe verdedigingslinie. In 1870 werd de aanleg voltooid, maar nog lang werden aanvullingen gedaan op het oorspronkelijke ontwerp.

Militaire oefeningen in 1910 moesten verdere "leemten aan het licht doen treden". Hiermee werd niet alleen gedoeld op de linie: "Dat aan het élan van onze landmacht nog wel het een en ander te verbeteren valt, is overbekend", schreef de NRC.

Minimale defensie

Want wat nu als de Duitse macht van twee kanten tegelijk kwam? Of meer? Vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wees de NRC erop dat het vestingstelsel nog geen rekening hield met die mogelijkheid.

Maar uitbreiding van het stelsel leek onhaalbaar. De reden: door de Vestingwet van 1874 was het vergroten ervan bemoeilijkt. "Die moeilijkheden zijn zoo groot, en zoo talrijk, dat een vestingstelsel, om ons tegen alle eventualiteiten te wapenen, boven onze krachten gaat. Ons defensiestelsel moet, noodgedwongen, beperkt worden tot een stelsel, dat in de eerste plaats op handhaving onzer neutraliteit is gericht." Maar een kleiner vestingstelsel betekende een zwakkere verdediging. Risico's werden voor lief genomen.

Geheim document

Hoe zwak de Waterlinie volgens experts en praktijkoefeningen ook was, Nederland werd ontzien in de strijd die uitbrak in 1914. Was het de neutraliteitspolitiek, of zagen de Duitsers op tegen de 'watervesting'?

Chris Will, kunsthistoricus en auteur van het linieboek 'Sterk water. De Hollandse Waterlinie': "Historici zijn verdeeld: een Duits spionagedocument uit 1906 sprak met ontzag over de Nederlandse verdedigingswerken." De Waterlinie had blijkbaar een afschrikwekkende werking op de Oosterburen.

Wat deze theorie ondersteunt: tijdens de Eerste Wereldoorlog is het netwerk van forten, vestingsteden, en bunkers, sluizen en dijken vier jaar lang bemand geweest met duizenden manschappen, voortdurend attent op een Duitse aanval. Uiteraard waren de Duitsers hiervan op de hoogte.

Andere historici vinden dat ene document geen bewijs, al is het maar omdat de situatie in 1914, twaalf jaar later, totaal anders was. Will: "Zij stellen juist dat Duitsland geen belangen had bij Nederland: hoofddoel was immers Frankrijk. Veel eerder zou de Belgische neutraliteit worden geschonden."

Te land, ter zee...

Aanpassingen aan de ontwerpen en uitbreidingen van de linie duurden voort tot 1940. De invasie legde de makke van de linie meteen bloot.

De Duitse troepenmacht heerste ditmaal ter land, ter zee én in de lucht: droppingen konden de Waterlinie zonder probleem omzeilen en bommenwerpers deden hun werk tot ver voorbij de linie. Will: "In februari en maart 1940 was er al ruzie ontstaan in de hoogste legerregionen over de Nieuw Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie.

Men koos voor de Grebbe met de NHW als tweede stelling, mocht de Grebbe vallen. Dan zou men zich terugtrekken op de NHW. Dat is ook deels gebeurd. Maar toen men daar aankwam was Rotterdam inmiddels gebombardeerd en werd daarmee de overgave afgedwongen."

Voorafgaand aan de oorlog is op beide linies nog geïnundeerd. Dit hielp maar even. Nederland en de Grebbelinie hielden drie dagen stand. Nederlanders voelden zich ten westen van de linie nog even veilig, maar dit doofde snel. Zelfs de Philips-top dacht achter de linie veilig te zijn, maar kon direct halsoverkop verder vlucnten.

Toch gaat het te ver om te zeggen dat de Waterlinie volkomen nutteloos was geworden. De Duitse luchtmacht had zonder grondversterkingen weinig kunnen beginnen achter de linie. Dat het militair verzet slechts enkele dagen standhield, is eerder te wijten aan een verouderde techniek bij het leger dan aan een falende Waterlinie. Tot een echte test kwam het dus nooit. Werd de linie dan nooit echt gebruikt? Jawel: eenmaal, tijdens het Rampjaar van 1672.

Nationaal Monument

Na de Tweede Wereldoorlog werd het stelsel van 46 forten, 5 vestingsteden, en honderden bunkers, sluizen en dijken gaandeweg opgegeven als militaire verdedigingslinie. Toch werden nog tot in de jaren vijftig uitbreidingen serieus overwogen, onder meer in Overijssel. Op den duur raakte de Waterlinie verwaarloosd, tot er pas in de jaren tachtig weer aandacht voor ontstond.

Lang lobbyen van belangengroepen bracht de Hollandse Waterlinie in 1995 op een voorlopige plek op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Nu de linie benoemd gaat worden tot Nationaal Monument zal deze plek definitief kunnen worden. Cultureel erfgoed is weer even veilig gesteld en de vleermuizen kunnen rustig blijven hangen.

(Erik R. van den Berg)

Bekijk en beluister

• Andere Tijden: de vlucht van de Philips-directie


• Polygoon Hollands Nieuws: Tocht langs de Hollandsche Waterlinie.


• OVT: De Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een toekomst voor een vergeten verdedigingslinie.