Wat is de eerste film die over Nederland werd gemaakt? Waarschijnlijk is dat de film "Nederland / Het Koninkrijk der Nederlanden", waarvan de eerste versie in 1921 gemaakt werd door Willy Mullens van Haghe Film.
"Koninkrijk der Nederlanden" is in feite een verkorte versie van "Nederland". In 1921 kreeg Mullens het verzoek om zo'n film te maken van de vereniging "Nederland in den Vreemde". Vooral emigranten waren in de begintijd van de film natuurlijkheel nieuwsgierig om te zien hoe het oude moederland sinds het vertrek was veranderd. Op avonden van lokale afdelingen van de "Vereeniging Nederland in den Vreemde" konden ze de film bekijken.
Voorde filmkon Willy Mullens putten uit een uitgebreid archief dat hij sinds 1915 had opgebouwd. In dat jaar maakte Mullens zijn eerste opdrachtfilm, getiteld "Mooi Holland".Anders dan de titel doet verwachten ging deze film over Den Haag en Scheveningen en werd gemaakt in opdracht van de plaatselijke VVV. Ondanks de oorlogssituatie hoopte men dat de film het toeristisch bezoek aan de Residentie zou stimuleren.
In 1918 kreeg Mullens, die zijn filmactiviteiten inmiddels had ondergebracht in het bedrijf Haghe Film, van de gemeente Arnhem een verzoek om een "soortgelijke propagandafilm" over Arnhem te maken. Door deze opdracht kwam Mullens op het idee om het genre "toeristische film" systematisch en commercieel te gaan aanpakken. Hij stuurde een brief naar alle gemeentes en VVV's in Nederland met het aanbod een toeristische film te maken: "het in filmbeeld brengen van Uwe Gemeente en omstreken geeft populariteit en kennis aan den Nederlander omtrent Uwe Gemeente en bevordert het verkeer van den vreemdeling naar Uwe Gemeente." Inspraak werd volop toegezegd: "...opdat alleen dát naar voren gebracht wordt, wat wenschelijk is en door U als noodig wordt beschouwd."
Het rondschrijven bleek uiterst succesvol. Als eerste hapte Nijmegen toe - zij konden natuurlijk niet achterblijven bij Arnhem! Daarna volgden tientallen gemeentes. Ook provincies, waaronder Limburg, zetten Mullens aan het werk.
Ook historici raakten geïnteresseerd in de gemeente-films van Mullens. In september 1919 pleit een zekere D.S. van Zuiden in een ingezonden brief in het Algemeen Handelsblad voor de oprichting van een centraal archief waarin films van alle delen van het land en ook van historische gebeurtenissen bewaard zouden worden. De oproep zou de aanzet vormen tot de oprichting van het Nederlandsch Centraal Film Archief.
Toen Mullens in 1921 van de "Vereeniging Nederland in den Vreemde" het verzoek kreeg om een film over Nederland te maken, hoefde hij niet lang te aarzelen. Er was vrijwel geen uithoek van het land waar Mullens niet had gefilmd en dus was het vrij eenvoudig om uit al dat materiaal een compilatie over Nederland te maken.
Zo ontstonden de twee versies "Nederland" en "Het Koninkrijk der Nederlanden". De première was op 19 maart 1921 in Den Haag. Ministers, kamerleden en buitenlandse gezanten behoorden tot de toeschouwers. De film werd een doorslaand succes, ook en vooral in het buitenland. Uit erkenning voor de uitstekende "Holland-promotie" kreeg Mullens van koningin Wilhelmina zelfs een lintje. Dat de film als eerste film over Nederland ook historische waarde zou krijgen, heeft Mullens zich vermoedelijk nooit gerealiseerd.
Wat kregen de bioscoopbezoekers in Nederland of de emigranten in de Verenigde Staten, Canada, Zuid Amerika of waar ook ter wereld te zien? Daarvoor is het aardig om de beschrijving van het begin van de - vanzelfsprekend nog stomme - film weer te geven:
- Titel: Het koninkrijk der Nederlanden. Eerste deel. Korte Filmbiographie. Eigendom der Vereeniging 'Nederland in den Vreemde'. Op de groote wereld, bevindt zich een land van bescheiden omvang in Europa;
Kaart van het Eurazisch continent. Pijl beweegt zich naar Europa. Branding aan het strand
- Kaart van Nederland
- Titel : De Vereeniging nodigt U uit tot een excursie per trein dwars door Nederland
- Wapperende Nederlandse vlag
- Stoomlocomotief verlaat station
- Kaart van de provincie Groningen. Straten in de stad Groningen met op de achtergrond de Martinitoren
- Landbouw op het Groningse laagland. Jonge boer zaait akker in. Rijp koren op het veld. Volgeladen boerenwagen nadert
- Festiviteiten ; men draagt de oud-Groningse klederdrachten. Boerensjezen komen over brug aanrijden
- Boeren en boerinnen in klederdracht, sommige met sjezen
En zo gaat het verder. Provincie na provincie en stad na stad reizen we af (liefst per trein!) en we krijgen klassieke folkloristische beelden te zien van een Nederland zoals de emigranten dat vermoedelijk graag zagen. Eigenlijk is het meer een toeristische film, en misschien heeft die bedoeling er ook wel achter gezeten. Het beeld dat van dit idyllische land geschetst wordt is immers een prachtig land om te bezoeken. Dat er in 1921 ookwerkelozen moesten stempelen en zich nauwelijks in leven konden houden, krijgen we natuurlijk niet te zien.
Of de film in veel landen gedraaid is valt niet meer te achterhalen. Het feit dat de bekendste cineast uit de begintijd van de film, Willy Mullens van Haghe film, de film heeft gemaakt doet vermoeden dat hij flink verspreid zal zijn. Gegevens daarover zijn echter niet meer te achterhalen.
De film bestaat uit 4 Acten van elk ongeveer tien minuten.
De volgende provincies en regio's worden in de Actes behandeld:
Acte 1 In opdracht van de 'Vereeniging Nederland in den Vreemde' vervaardigde film over diverse aspecten van de Nederlandse samenleving, ingedeeld naar provincies. Het eerste deel behandelt de provincies Friesland, Groningen en Drente.
00.04 Titel : Het koninkrijk der Nederlanden. Eerste deel. Korte Filmbiographie. Eigendom der Vereeniging 'Nederland in den Vreemde'. Op de groote wereld, bevindt zich een land van bescheiden omvang in Europa
00.42 Kaart van het Eurazisch continent. Pijl beweegt zich naar Europa. Branding aan het strand
01.01 Kaart van Nederland
01.07 Titel : De Vereeniging nodigt U uit tot een excursie per trein dwars door Nederland
01.10 Wapperende Nederlandse vlag
01.17 Stoomlocomotief verlaat station
01.30 Kaart van de provincie Groningen. Straten in de stad Groningen met op de achtergrond de Martinitoren
01.41 Landbouw op het Groningse laagland. Jonge boer zaait akker in. Rijp koren op het veld. Volgeladen boerenwagen nadert
02.21 Festiviteiten ; men draagt de oud-Groningse klederdrachten. Boerensjezen komen over brug aanrijden
02.46 Boeren en boerinnen in klederdracht, sommige met sjezen
03.04 Kaart van Drente
03.14 Landweg door bos. Schaapskudde met herder op arm terrein
03.50 Diverse fasen van het turfsteken
04.17 Kaart van Friesland
04.42 Grazende Friese koeien en een stier
05.22 Schaatsenrijders, mannen in klederdrachten op het ijs, meisjes met sleetjes. IJszeilen
06.23 Schaatsen op een stadsgracht
06.31 Kaart van de Friese meren. Zeilen op de meren met verschillende boottypen
07.26 Kaart van Friesland en de Zuiderzee
07.33 Van Staveren naar Enkhuizen dwars over de Zuiderzee. Veerboot onderweg
07.47 Tekst over de plannen tot afsluiting van de Zuiderzee, en de reeds begonnen werken tot inpoldering van de Wieringermeer
08.05 Baggerschip. Het vlechten en plaatsen van zinkstukken voor de nieuwe dijken, en het verzwaren daarvan met stenen
09.04 Werkers aan de dijk, opspuiten van grond
10.15 Kaart van de Zuiderzee. Tekst : Na dertig jaar... Kaart van het IJsselmeer zoals het moest worden met alle drooggelegde polders
10.31 Einde.
Act 2
10.37 Titel: Het Koninkrijk der Nederlanden. Tweede deel. Haghe Film
10.41 Titel : Het drooghouden van den polder heeft vanouds veel hoofdbrekens gekost. Eerst werd de wind te hulp geroepen.
10.53 Beelden van diverse typen windmolens voor polder- bemaling.
11.32 Titel : Het water hooger dan het land.
11.35 Een kanaal met dijk, hoger dan het daar achterliggende polderland.
11.54 Kaart van de kop van Noord-Holland. Ligging van Alkmaar
11.58 Titel : Alkmaar
12.00 Titel : Historisch stadje. Een Waaggebouw, en de beroemde Kaasmarkt in vollen gang.
12.08 Beelden van kaasmarkt en bedrijvigheden.
12.41 Kaart van Noord-Holland. Ligging van Amsterdam.
12.46 Titel : Neerland's Hoofdstad.
12.48 Titel : Centraalstation te Amsterdam.
12.50 Het Centraal Station, landzijde. Op de voorgrond het Zuid-Hollandse koffiehuisje. Bruggen, trams, verkeer.
13.13 Titel : Paleis, Beurs, Nieuwe en Oude Stad.
13.13 Paleis op de Dam.
13.25 Beursgebouw
02.54 Damrak met Beurs en Centraal Station.
13.34 Leidse Plein met Americain en Stadsschouwburg. Verkoop met o.a. rijtuigen.
14.17 Titel : Rijksmuseum.
14.19 Rijksmuseum met poort, gezien vanaf het Museumplein.
14.28 Titel : Amsterdam en hare schilderachtige grachten.
14.33 Amstel met Munttoren op de achtergrond.
14.40 Grachten met bomen en bruggen.
15.15 Titel : Hier staat het huis... waar Rembrandt woonde
15.22 Gevel van het Rembrandthuis in de Jodenbreestraat.
15.33 Standbeeld van Rembrandt op het Rembrandtsplein.
15.39 Titel : 'De Nachtwacht' van Rembrandt, voor al het geld ter wereld niet te koop.
15.44 Schilderij 'De Nachtwacht'.
15.49 Titel : Amsterdam.... schilderachtige Ghetto
16.01 Buurt rond het Kolkje, Warmoesstraat.
16.18 Groep volksvrouwen, twee rustende mannen.
16.27 Titel : Even een uitstapje naar het typische Visschersplaatsje Volendam.
16.30 Kaart met ligging van Volendam.
16.38 Haven van Volendam met botters. Klederdrachten.
17.04 Titel : Volendam's toilet bij zomer en winter.
17.06 Klederdrachten.
17.15 Titel : Als de Gouwzee bevroren is... dan vieren de Markers bruiloft op het ijs.
17.20 Kaart met ligging van Marken.
17.27 Groep Markers schaatsend op het ijs, een arreslee, een fietser op het ijs, juichende Marker vrouwen, mannen en kinderen. Marker familie aan de feestdis.
17.54 Marker vrouwen in klederdracht.
18.04 Kaart van Noord-Holland, ligging van Haarlem.
18.06 Titel : Frans Halsmuseum in zijn geboortestad Haarlem.
18.10 Groot Heiligland, de straat met het Frans Halsmuseum Gevel van het museum.
18.33 Kaart van Zuid-Holland en Utrecht.
18.36 Titel : Vanuit Haarlem langs de heerlijke bloemenvelden
18.39 Het plukken van hyacinten. Overzicht van bloembollenvelden vanuit rijdende trein.
18.54 Man met bos tulpen.
19.00 Titel : Even uitstappen, de oudste Universiteitsstad Leiden.
19.04 Universiteitsgebouwen.
19.23 Titel : Dan nog even per boot langs onze malsche weiden naar de Residentie.
19.27 Landschappen met koeien gezien vanaf plezierboot met toeristen.
19.48 Einde.
Acte 3
19.55 Tekst : Het Koninkrijk der Nederlanden. Derde Deel. Haghe Film. (noot 1)
20.02 Beeld : Het Binnenhof gefilmd vanuit verschillende camera instellingen
20.13 Het gebouw van de Tweede Kamer en de galerij langs het Binnenhof
20.43 Afdeling Grenadiers presenteert het geweer als koningin Wilhelmina en prins Hendrik op Prinsjesdag de Ridderzaal verlaten, de trappen van het bordes afdalen en in de Gouden Koets stappen
20.57 Vertrek van de Gouden Koets nagewuifd door het publiek
21.10 Korte Vijverberg, de gebouwen van de volksvertegenwoordiging en het eilandje in de Hofvijver
21.36 Voorgevel van het Vredespaleis
21.47 Portrettengalerij met schilderijen van de eerste rechters van het in het Vredespaleis gevestigde Permanente Hof van Internationale Justitie. Groep thans zittende rechters poseert op de binnenplaats
22.14 Het drukke strand met badgasten en strandstoelen in Scheveningen op een mooie zomerdag
22.23 De Pier gezien in landwaartse en zeewaartse richting
22.33 Overzicht van het druk bezochte strand
22.45 Beeld van verkeer van fietsers, auto's, voetgangers, paardentractie en een verkeersagent op de Mauritskade
22.56 Stoet van fietsers op versierde fietsen
23.06 Enkele van de ruim 7.000.000 fietsende Nederlanders
23.09 Met groenten beladen dekschuiten in het Westland
23.24 De veilinggebouwen
23.36 Toren van de Nieuwe Kerk op de Markt te Delft met het standbeeld van Hugo de Groot
23.55 Portret van Hugo de Groot, grondlegger van het Volkenrecht en vurig voorstander van de vrijheid ter zee
24.10 Monument voor Hugo de Groot in de Nieuwe Kerk
24.12 Achterkant van huizen uitkomend op een gracht
24.20 Door bomen omzoomde gracht gefilmd vanuit een stoomtram
24.35 Panorama van Rotterdam aan de Nieuwe Maas
25.33 Landkaart van Nederland waarop aangegeven de scheepvaartroutes vanuit IJmuiden en Hoek van Holland
25.48 Het SS Statendam van de Holland-Amerika Lijn en een ander niet geïdentificeerd schip
26.11 Beelden van in de havens lossende en ladende schepen, hijskranen, silo's, sleepboten, graanelevatoren en andere haveninstallaties
27.28 Onderhoud aan en in aanbouw zijnde schepen in droogdokken of op scheepshellingen ; doop van schip ; champagnefles slaat stuk tegen een scheepsboeg waarna het schip van de helling glijdt
28.45 Beelden van het ss Rotterdam varend op de Nieuwe Waterweg en zee kiezend bij Hoek van Holland (noot 2)
29.16 Het stadhuis aan de drukke verkeersader de Coolsingel
29.23 Het baanvak bij het Maasstation met op de achtergrond de St. Laurenskerk
29.55 Einde
Noot 1: De in het fragment voorkomende tussentitels werden in de tijdcodetekst verwerkt Noot 2: Het ruim 24.000 brt metende schip werd op de Ierse werf van Harland & Wolff gebouwd en door de HAL in 1908 voor de lijn Rotterdam-New York in dienst genomen. In het begin van deze eeuw behorende tot de grootste passagiersschepen ter wereld, bleef het schip tot 1940 in de vaart
Acte 4
30.00 Tekst: De Dom of St. Maartenskerk te Utrecht
30.03 Dom met toren in steigers
30.08 Tekst: Gondelvaart door de oude bisschopsstad
30.12 Boogbrug over gracht, waar onderdoor gevaren wordt
30.22 Tekst: In deze provincie vindt men ook het Kasteel "Haarzuilen", door wijlen den architect Dr. P.J.H. Cuypers gerestaureerd ((zie noot 3))
30.31 Toegangspoort tot kasteel met dubbeltoren
30.41 Blik op kasteel van overzijde slotgracht
30.49 Tekst: prachtig ligt daar ook in Arnhems omgeving het Kasteel Biljoen
30.55 Zijaanzicht van het kasteel
30.59 Waterpartij
31.02 Blik op kasteel van overzijde slotgracht
31.10 Blik op tuin
31.11 Kaart van Veluwe
31.20 Kaart van Overijssel
31.23 Tekst: Het kleinste Venetie van den aardbol "Giethoorn". De punter is het enige vervoermiddel
31.29 Kanaal in Giethoorn
31.16 Boot met puntermannen in vaart
31.50 Tekst: Toen ons Prinsesje Juliana op bezoek was
31.52 Prinses Juliana, punterend in boot met Koningin Wilhelmina, Prins Hendrik en enige andere heren
32.07 Kaart van Overijssel
32.16 Tekst: Enschede. Een der eerste textielfabriekssteden uit ons land
32.20 Rollen textiel in fabriek
32.26 Onderdeel machinerie
32.31 Overzicht fabriekshal met weefmachines met vrouwelijk personeel
32.41 Overzicht fabriekshal met mannelijk personeel
32.47 Kaart van de Achterhoek
33.00 Kaart van de Rijn bij Arnhem
33.07 Kaart van Midden-Limburg
33.14 Tekst: Mooi en oud Limburg
33.17 Hofstede met bewoners en koeien
33.27 Huizen
33.36 Tekst: Maastricht. St. Servaas
33.39 Toren en schip van St. Servaas
33.58 - Provinciehuis –
33.59 Tekst: In het zuiden liggen de akkers met het zwarte goud. Onze welvarende kolenmijnen
34.05 Overzicht van het spoorwegemplacement
34.13 Kolentrein
34.18 Mijngebouwen
34.27 Kaart van Midden-Limburg
34.39 Kaart van Noord-Brabant
34.44 Tekst: Een onzer grootste industrieën: Philips Gloeilampenfabrieken
34.49 Fabrieksgebouw Philips
35.11 Overzicht Fabriekshal
35.17 Vervaardiging van elektrische peer met de hand
35.38 Kaart van Noord-Braband
35.44 De kathedraal te 's Hertogenbosch
35.47 Toren en schip van de kathedraal
36.05 Kaart van West-Brabant, Zeeland en de Zuid-Hollandse eilanden
36.16 Rij vrouwen in Zeeuws kostuum
36.28 Tekst: De Zeeuw brengt door zijn oestervangst de faam van zijn land ver over de grens
36.34 Zeeman met zuidwester en oliejas
36.37 Uitwerpen van netten
36.43 Zeilschip op zee
36.44 Binnenhalen van netten
36.48 Zeilschip met opschrift: IJE109 op zeil, vaart voorbij en strijkt zeil
36.52 Zeeuwse vrouwen en man bij oesterputten
36.55 Oogsten van oesters
37.00 Zeeuwse vrouwen met oestermand
37.04 Tekst: Middelburg bezit eenige prachtexemplaren van Gothische bouwkunst
37.09 Toren van abdij
37.12 Abdij
37.20 Detail van abdij
37.26 De markt met Zeeuwse vrouwen in kostuum
37.32 Ander beeld van de markt
37.39 Tekst: Een oud volksspel. Het ringsteken vindt jaarlijks plaats op het binnenplein der voormalige abdij
37.46 Ringsteken in volle gang
37.50 Ruiter met lans en versierd paard
37.58 Wederom ringsteken
38.09 Zeeuwse vrouwen voor een poort van de abdij
38.15 Tekst: Het voornaamste product van deze provincie is de suikerbiet
08.20 In beeld: vrouw met suikerbieten
38.23 Tekst: .... en de jeugd als overal elders
38.25 Jongens die een deur uitrennen, gevolgd door meisjes in Zeeuws kostuum
38.33 Tekst: Het Nederlandse trekpaard, toonbeeld van kracht en uithoudingsvermogen
38.39 In beeld: paard
38.45 Mannenhoofd met - Zeeuwse - hoge hoed
38.47 Voordraven van paarden
38.52 Achterhoofd van boer
38.84 Paard
38.56 Viertal Zeeuwse vrouwen in costuum.
39.01 Enige vierspannen draven voorbij.
39.17 Tekst: avondstemming.
39.19 Drie zeilschepen op zee.
39.27 Tekst: Voor hare propaganda in het buitenland samengesteld door Willy Mullens. Is uitsluitend eigendom van de Vereniging
39.35 In beeld: Doek met opschrift: Nederland in den Vreemde.
39.38 Einde.
Noot 1: Blijkens: Het Huis van Oranje in oude ansichten - deel II, 1910-1926, door F.J. Lammers, Europese bibliotheek - Zaltbommel 1973, pag. 94; heeft het Koninklijk bezoek aan Giethoorn plaats gevonden op 28 mei 1921. De film moet dus in dat jaar ( of kort daarna zijn samengesteld. Noot 2: Ir. P.J.H. Cuypers leefde van 1882-1921.
