Door Erik van den Berg

'Gek word je van die man.' Jaap de Jong, onderzoeker moderne retorica aan de Universiteit van Leiden, heeft kritisch geluisterd naar de toespraken van Adolf Hitler. Het waren andere tijden, want de dictator nam gerust anderhalf uur de tijd voor een speech. Zijn extreme stemgebruik kan dan gaan irriteren. Wat wel duidelijk wordt, is dat de dictator een begenadigd spreker was. De Jong: ‘Los van de afschuw die je hebt om zijn ideeën kan ik niet anders zeggen dan dat Hitler een technisch briljant spreker was.’

Hitler staat op

Hitler was geen geboren spreker. David Barnouw, voorlichter van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) onderschrijft dit: ‘Zelf claimde hij dat hij niet goed was in openbaar spreken. Hitler was (tot in de jaren ’10, red.) een teruggetrokken type. Dit blijkt ook wel uit zijn ervaringen tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen Hitler een onbeduidende rol speelde. Hij werkte als boodschapper tussen de linies.’

Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende Hitler in Frankrijk en België in het zestiende Beierse Reservisten Regiment, en eindigde de oorlog als een Gefreiter. Dit was de laagste rang waarin een gewone soldaat kon worden bevorderd. Hitler was weliswaar een boodschapper, maar dit was een van de gevaarlijkste klussen aan het Westfront. Regelmatig lag Hitler onder vijandelijk vuur.

Hij nam deel aan een groot aantal gevechten, waaronder de eerste Slag bij Ieper en de Slag aan de Somme. Die slag bij Ieper werd in Duitsland bekend als de Kindermord bei Ypern, ofwel Slachting der Onschuldigen. Binnen twintig dagen werden zo'n veertigduizend mannen uit de negen divisies gedood. Hitler's eigen korps werd teruggebracht van 250 naar een schamele 42 man. Zelf werd hij in 1918 opgenomen nadat hij tijdelijk blind was geraakt door een mosterdaanval. Deze ervaringen hebben Hitler diepgaand beïnvloed en worden door hem ook besproken in Mein Kampf. Historici suggereren dat hij in deze periode het plan opvatte om alle joden om te brengen, een plan dat in de twintig jaar erop zijn definitieve vorm aannam.

Lou de Jong schrijft in het eerste deel van zijn Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog: ‘Hitler kreeg in de zomer (van 1919, red.) een functie bij de politieke propagandadienst van de Reichswehr; hij viel er spoedig op als fanatiek redenaar.’ Van meet af kwamen in zijn toespraken antisemitische sentimenten naar boven. Lou de Jong vervolgt: ‘Vooral de tirades waarin hij de schuld voor Duitslands nederlaag en troebelen aan de Joden in de schoenen schoof, maakten indruk.’ Barnouw kan dit begrijpen: ‘Het communisme was iets nieuws, dus het was toen vanzelfsprekend dat de joden aangewezen werden als schuldigen.’

Hitler’s doorbraak als spreker was tijdens een vergadering van de Duitse Arbeiderspartij (DAP) in september 1919. Hij zat op de achterste rij. Gottfried Feder, een van de oprichters van de DAP, sprak over economie met de centrale vraag “hoe en tegen welke prijs kan het kapitalisme geëlimineerd worden?”. Toen Feder uitgesproken was, stond iemand uit het publiek op en opperde het idee dat Beieren zich van Pruisen moest afscheiden en samengaan met Oostenrijk.

Hitler, die al bezig was weg te gaan, sprong woedend op. Vijftien minuten sprak hij onafgebroken tegen de man. Toen hij uitgeraasd was, fluisterde partijleider Anton Drexler: ‘Mijn God! Die man kan praten, we kunnen hem gebruiken.’ Hij liep naar Hitler en overhandigde hem zijn pamflet ‘Mein politisches Erwachen’, een pleidooi voor een nationalistische volksgemeenschap. Het vervolg is bekend.

Bedompte Bierstubes

Hoe goed Hitler als spreker ook lijkt, zijn optredens doen theatraal aan. Ooit hilarisch geïmiteerd door Charlie Chaplin in The Great Dictator. Acteerde Hitler zichzelf misschien ook?

Na de betogen voor de Reichswehr en zijn toetreden tot de Arbeiderspartij volgden honderden betogen in bedompte Bierstubes. Jaap De Jong: ‘Hij hield enorm veel toespraken. Wekelijks, soms meerdere per dag. Met het vliegtuig werd Hitler vervoerd van stad naar stad.’ Tot zijn machtsovername in 1934 was het publiek ook zeker niet onverdeeld enthousiast. David Barnouw: ‘De communistische partij was erg groot en een geduchte concurrent. Boegeroep tijdens Hitler’s toespraken kwam regelmatig voor. Nadat partij en staat één werden, verdwenen die andere geluiden.’

Thuis repeteerde Hitler eindeloos zijn lichaamstaal en mimiek. Felle handbewegingen, om argumenten kracht bij te zetten. En een rechte houding, waarmee hij gezag uitstraalde. Jaap de Jong: 'Er zijn foto’s bekend, waarop Hitler voor een spiegel staat te oefenen. Deze zijn openbaar gemaakt door zijn persoonlijk fotograaf Heinrich Hoffmann.’ In Riefenstahl's Triumph des Willens is duidelijk zichtbaar hoe Hitler zijn lichaam gebruikt bij zijn toespraak.

Er circuleren geruchten dat zelfs zijn kenmerkende Oostenrijkse tongval, met rollende r, was aangeleerd. Het was een kunstmatig accent dat een mix was tussen Zuid-Duits en Oostenrijks. Hitler sprak overdreven, theatraal. Was dit de reden dat Hitler vreesde dat hij in het privé opgenomen werd? Thor Damen, medewerker van de Finse omroep, slaagde er in 1942 tijdens een zakelijk bezoek in om ongemerkt Hitler’s stem op te nemen. In dit fragment is geen uitzonderlijk verschil te horen: de r blijft rollen, alleen wordt nu - vanzelfsprekend – wat minder opgewonden gesproken.

Krijn Thijs, wetenschappelijk medewerker aan het Amsterdamse Duitsland Instituut: ‘Acteren deed Hitler zeker niet. Wel heeft hij geaffecteerd en gekunsteld aan zijn uitspraak en intonatie gewerkt. De rollende r hoort bij het dialect. Het overdreven uitspreken werd onderdeel van Hitlers gedrongen-aggressieve optreden, en dat was wel degelijk allemaal pose. Maar dat zat hem meer in zijn retoriek en houding dan in zijn accent.’

Speeches op de korrel

Aangeleerd of niet, Hitler perfectioneerde in de loop van de jaren twintig en dertig zijn toespraken, met aan zijn zijde propagandaminister Joseph Goebbels. Hierbij maakte Hitler gebruik van zowel zijn lichaamshouding, intonatie als retorische technieken. Wat maakte hem zo’n overtuigend retoricus? Luister mee naar een toespraak in 1942, vanuit de Löwenbraukeller in München.

Jaap de Jong: ‘Je kunt met de rede of met het hart spreken: Hitler kon allebei. Juist door de contrasten is Hitler zo mesmeriserend: hij spreekt hypnotiserend, in een meeslepend tempo met heftige emoties om je dan te geselen met zijn stem. Hij kan ineens omslaan tijdens een speech, dit werkt electrificerend op het publiek. Als je het hoort, kun je niet meer stil zitten, of weerstand bieden.’ Joseph Goebbels zei ooit: ‘Deze man heeft de moed om ja of nee te zeggen, zonder ze af te zwakken met een als of een maar’ en ‘het belangrijke is niet of een idee goed of juist is. Het beslissende is of iemand het aan de man kan brengen.’

Hitler spreekt je aan, benoemt problemen, maakt je trots en houdt oplossingen voor. Hierbij gebruikt hij een listig vraag-antwoordspel. Hij begint zijn speeches rustig, met milde stem en kleine gebaren. Af en toe maakt hij wat ironische opmerkingen, waarmee hij een vertrouwensband met het publiek schept. De grote kracht van Hitler is echter dat hij de zaken benoemt. De Jong: ‘Hij maakt veel werk van het beschrijven van moeilijke onderwerpen. Hij zegt waar mensen mee tobben, en hij kaart problemen aan zoals armoede en de schaamte na Versailles.’ Tegelijkertijd verwijst Hitler eerlijk naar zijn afkomst, waarmee hij sympathiek wordt: ‘Hij houdt zichzelf ook niet buiten schot: hij verwijst naar zijn eigen verleden, dat hij de gewonde soldaat was, en (hiermee, red.) een man van het volk.’

Na het opwerpen van het probleem komt Hitler met de oplossingen. De Jong: ‘Eerst creëert hij een gemeenschappelijke vijand. De Engelsen waren mede-verantwoordelijk voor Versailles. Hij beschuldigt de intellectuelen, de joden en haalt er steeds meer bij; de zigeuners, de Polen, iedereen aan de grenzen moet het ontgelden. Hij spreekt honend over hen.’

Tegelijkertijd toont Hitler aan dat hij alles over heeft om zijn boodschap waar te maken en zelfs bereid is om onzuivere elementen binnen zijn partij te verwijderen. Hij is in staat om zijn dreigementen waar te maken. Dit verhoogt zijn betrouwbaarheid bij het publiek. Gedurende zijn toespraken raakt Hitler steeds meer opgewonden, en gaat de ‘muziek’ richting ‘forte’, de climax. De Jong: ‘Alle sluizen gaan open. Hitler werpt het Derde Rijk op als oplossing en je hoort dat hij er zin in heeft.’

Om zijn boodschap te verspreiden maakte Hitler naast het vliegtuig effectief gebruik van luidsprekers. Geluidsversterking maakte enorme massabijeenkomsten mogelijk. Dit paste nog beter bij Hitler´s ambities. De Jong: ‘Hij sprak voor enorme pleinen, hallen en stadions. Daarbij zorgde hij voor een keizerlijke opkomst, marcherend en al. Alle pakken, symbolen en architectuur waren hierop ontworpen. ‘ De muziek door de luidsprekers bracht het publiek in extase. Soms kon Hitler wel een minuut wachten voor hij begon met spreken. Dit maakte een enorme indruk op het publiek. De Jong: ‘In het begin klonk er na zijn uithalen nog een applausband door de speakers, maar dit was al snel niet meer nodig.'

Muziek

In Duitsland is men vanzelfsprekend nog altijd zeer voorzichtig als het om de eigen geschiedenis gaat. De Jong: ‘Opvallend is bondskanselier Angela Merkel. Zij slaat een andere toon aan, waarmee ze bewust afstand lijkt te houden van Hitler. Haar ‘muziek’ is compleet anders dan die van Hitler, vlakker en eentoniger.’

In een aflevering van Pauw en Witteman vergeleek Jaap de Jong de speeches van de Amerikaanse president Obama met muziekstukken van Bach, door herhaling van themazinnen als ‘Now is the time’, ‘Hope is…’ en ‘Yes, we can’. Welke muziek past dan bij Hitler? De Jong: ‘Wagner past pijnlijk goed bij Hitler. Niet toevallig was de dictator een groot liefhebber van Wagner en ook de nabestaanden in de Wagner-familie behoorden tot zijn grootste fans.’

Beluister

We hebben een groot aantal toespraken van Hitler als audiofragment voor u beschikbaar gemaakt. Zoals gezegd gaat dit om lange fragmenten, van een uur of langer. U vindt deze rechtsboven van dit artikel. U kunt ook luisteren naar:

• De laatste geluidsopname van Hitler, opgenomen in april 1945 vanuit zijn Berlijnse bunker.


• De geheime opname die Thor Damen in 1942 van Hitler maakte.