'Een uiterst geraffineerd en verraderlijk intrigant, wiens door en door gevoelloze natuur het ten enen male onverschillig liet, welke middelen door hem bij het door hem nagestreefde eigenbelang zouden moeten worden toegepast, en die voorts...bezeten was van een fanatieke haat jegens de illegaliteit.'

Aldus luidde het vonnis over Anton van der Waals op 7 mei 1948 na een proces dat ruim een jaar duurde. Het zijn nette woorden voor het vuile spel van een van de grootste collaborateurs uit de Tweede Wereldoorlog.

Anton van der Waals was een van de vierendertig Nederlanders die na de bevrijding ter dood werden gebracht. Spion, ziekelijk leugenaar, provocateur, en schuldig aan de arrestatie van drieëntachtig mensen en de dood van zeker achtendertig.

In de Tweede Wereldoorlog was Van der Waals werkzaam als V-Mann bij de Sicherheitsdienst. In die rol infiltreerde hij bij het verzet. Door een listig spel van impalmen legde hij de leden en netwerken van de illegaliteit bloot. Met name zijn betrokkenheid bij het Englandspiel is fascinerend. Hierdoor lukte het de SD om vanuit Engeland gedropte agenten en marconisten met hun zenders op te vangen. De zenders werden omgedraaid en de Engelsen verkeerden hierdoor in de veronderstelling dat er veel en effectief verzet werd gepleegd in Nederland. Door het Englandspiel zijn meer dan tweehonderd mensen omgekomen, en evenveel werden gevangen gezet.

Maar Van der Waals was op alle fronten bezig, hij had altijd verschillende 'lijntjes lopen'. Omdat hij veelvuldig wisselde van adres en naam kon hij onopvallend blijven. Van der Waals werd bijvoorbeeld bij diverse arrestaties ook in de boeien geworpen, zodat omstanders niets gingen vermoeden. Het werkte.

Het ' vuile spel' van Van der Waals zou Willem-Frederik Hermans inspireren tot het schrijven van De Donkere Kamer van Damokles. Enkele andere auteurs (Auke Kok, Frank Visser) schreven spraakmakende boeken over zijn leven en wandaden en mede hierdoor draagt Van der Waals de schandelijke titel van 'grootste verrader van de Tweede Wereldoorlog'.

Van der Waals hield altijd vol onschuldig te zijn aan de hem ten laste gelegde daden. Pas in de nacht vóór zijn executie bekende hij schuld, maar gaf aan de doodstraf te zwaar te vinden. Op 26 januari 1950 werd Van der Waals op de Waalsdorpervlakte bij Den Haag door een vuurpeloton ter dood gebracht. Vlak voor zijn executie zou hij zich verzoenen met zijn lot. Zijn laatste woorden, tegen de geestelijke Van Riesen: 'Ik wil u nog zeggen dat ik een heel slecht mens ben geweest. Ik heb u gisteravond gezegd dat ik de doodstraf een te zware straf vind. Wilt u straks aan mr. Van Doorn (de procureur-fiscaal, red.) zeggen dat ik nu inzie dat ik de doodstraf heb verdiend?'

Bekijk en beluister

• Polygoon Hollands Nieuws: Proces Anton van der Waals (20-04-1948)

  `Voor de Rotterdamse Kamer van het Bijzonder Gerechtshof te Den Haag staat van 16 april tot 23 april terecht de

  Nederlandse ex-spion van de Duitse Sicherheitsdienst tijdens de bezetting, A. van der Waals. Van der Waals gaf zich tijdens de Tweede Wereldoorlog uit voor Nederlands agent van de regering in Londen of illegaal werker. Hij wist zodoende het vertrouwen te winnen van veel echte agenten of illegale werkers en verried hen vervolgens aan de chef van de Duitse contra-spionage, J. Schreieder. Daarnaast beging hij persoonlijke misdaden zoals oplichting en moord.



• OVT: Column Tomas Ross - De doodstraf (24-11-2002)

  De Nederlandse wetgeving is tegen de doodstraf, maar zo nu en dan zijn er uitzonderingen en protesten. Zoals blijkt uit de uitlatingen van LPF’er Nawijn. Over de oorlogsmisdadiger Van der Waals, die na de oorlog ter dood werd veroordeeld. Verder Willem Duys, die in een uitzending op tv de doodstraf begon aan te prijzen. Ook een mogelijk complot wat betreft Volkert van der G.