In november 1918 mislukte de socialistische revolutie van Troelstra - lees en kijk hier.

Het leverde een curieus filmpje uit mei 1919 op, dat in de schatkamers van de Publieke Omroep is opgeborgen als Waarschuwing tegen de revolutie. De beschrijving zegt: ‘Gefilmde tekst van een antirevolutionaire oproep op rijm, die mogelijkerwijs was uitgegaan van verontruste politieke conservatieve groeperingen, of van particulieren, die waarschuwden tegen de gevolgen van revolutie. Deze oproep, destijds vermoedelijk vertoond in bioscopen, zal mede tot stand zijn gekomen door de meer of minder gewelddadige omwentelingen in Rusland op 2 november 1917 en vooral Duitsland direct na de Eerste Wereldoorlog.’

Via de krantenarchieven van de Koninklijke Bibliotheek is achterhaald waarom deze film is gemaakt. De Sumatra Post van 9 augustus 1919 schreef namelijk dat de Bond van expoitanten van Nederlandsche bioscoop-theaters hierachter zat:

‘Ingevolge een conferentie met Z.E. den minister van binnenlandsche zaken werd besloten, aan onze leden het volgende bericht te zenden en verzoek te richten:

Wanneer het revolutie-gevaar werkelijkheid zoude zijn geworden, is het de allereerste noodzakelijkheid der regeering om tot het sluiten van alle publieke vermakelijkheden over te gaan, alsmede van alle openbare gelegenheden. Dat beteekent dan voor ons, directeuren, onmiddellijke schade en voor de werknemers broodeloosheid. Het is dus ons aller plicht mede te werken, dit revolutie-gevaar verre van ons te houden.

Teneinde deze samenwerking te doen slagen, werd het bestuur in de gelegenheid gesteld, aan al hare leden in Nederland gratis te verstrekken gedurende eenige achtereenvolgende weken iedere week drie stukjes film, elk lang vijf meter, te zamen 15 meter, inhoudende drie goed gekozen „spreuken", met het beleefd, doch dringend verzoek, deze drie verschillende spreuken hetzij in eens of op drie plaatsen voor de films in het programma te plaatsen en zoodoende te projecteeren, bijv. 1e spreuk bij het begin der voorstelling; 2e spreuk bij het begin van het hoofdnummer; 3e spreuk bij het einde der voorstelling.

De tekst der drie spreuken, welke onzen leden verzocht wordt, de eerste week van Maandag 5 Mei tot Zondag 11 Mei te vertoonen, is als volgt:

Neerland! blijf u kalm gedragen
Raak het hoofd niet kwijt !
Denk: die revolutie vragen,
Zijn slechts „minderheid".

Wie de revolutie kweekt
Met fluweelen lippen ...
… Als de vos de passie preekt,
Boer pas op je kippen.

Holland baas in eigen huis,
Zij ons aller wensch.
Wie revolutie preeken
Blijven buiten Hollands grens.

Voor de tweede week van 12 Mei tot 18 Mei ontvangt u binnen enkele dagen 2 andere spreuken, en zoo vervolgens iedere week.’

Aldus de Sumatra Post, waarmee we de orginele beschrijving bij Beeld en Geluid dus kunnen herschrijven.

Origineele opname van straatgevechten

Er werden meer films gemaakt in die tijd om de kijkers te waarschuwen tegen de revolutie. Op 30 september 1919 was er in de Rotterdamse Doelezaal de bijeenkomst ‘Hoe de komende revolutie te keren?’, waarvan de Nieuwe Rotterdamsche Courant een uitvoerig verslag maakte.

Hier werd onder meer een film vertoond – misschien wel die van de bioscoop-theaters. Het kan echter ook De ontwrichte maatschappij zijn geweest, die ongeveer in dezelfde tijd draaide. Een advertentie voor deze film stond bijvoorbeeld in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 23 september 1920 – dus al bijna twee jaar na de mislukte revolutiepoging.

Over De ontwrichte maatschappij werd geschreven: ‘Een blik op het revolutionaire werk en zijn vreeselijke gevolgen. Origineele opname van straatgevechten bij dag en nacht. Deze film is als een waarschuwing tegen alles wat revolutionaire daden zijn, ten doel om de maatschappij te ontwrichten. Hoe werken de revolutionairen? Hoe zaaien zij dood en verderf? Hoe bewerken zij den ondergang van het individu?’

Al dan niet met behulp van de film werd de socialistische revolutie in Nederland gestopt. Neerland bleef zich kalm gedragen en raakte het hoofd niet kwijt. De bond van expoitanten van Nederlandsche bioscoop-theaters zal opgelucht adem hebben gehaald.