Voor de historicus Johan Huizinga was het duidelijk: Het Lam Gods was als kunstwerk prachtig, als historische bron was het op zijn minst niet helemaal betrouwbaar. We hebben het over het beroemde altaarstuk ‘ de Aanbidding van het Lam’, gemaakt door de gebroeders van Eyck, waarmee OVT haar zomerserie over kunst en geschiedenis begint. De vraag die de serie wil beantwoorden, is heel eenvoudig: kun je de geschiedenis zien, kun je de eeuw zien, als je kijkt naar bijvoorbeeld ‘ het Lam’?

Je kon van alles aan dit werk uit 1432 aflezen, meende Huizinga, zolang je maar begreep dat je keek naar een serene vertekening van een jammerlijke werkelijkheid vol oorlog, ziekten en verdriet. ‘ Het Lam’ was mooier dan zijn tijd, het was een gestileerde afbeelding van het geloof in de Verlosser, dat heiligen, profeten en de opdrachtgevers voor dit schilderij hadden voorgeleefd. En als je een beetje verstand had, deed je er als middeleeuwer wijs aan je aan te sluiten bij die rij zaligen, al was het maar door op de kerkelijke hoogtijdagen te knielen voor ‘ het Lam’, dat op gewone dagen niet te zien was. Er hing dan namelijk een luik voor met afbeeldingen van Maria en apostel Johannes, en van – jawel – het akelig vroom knielende echtpaar dat het schilderstuk had betaald.
Zo ‘het Lam’ iets leert over de vijftiende eeuw, dan is het dat vroomheid als zeer nastrevenswaardig werd beschouwd. Het schilderij verraadt niet zozeer iets over de werkelijkheid, maar veeleer over de wenselijkheid. En zoiets lijkt bij meer schilderijen het geval te zijn: ‘ De tuin der lusten’ van Jeroen Bosch, geeft dat niet ‘ het feestje’ weer dat de middeleeuwers moesten ontberen? En ‘Het meisje met de parel’ van Vermeer, is dat niet de Gouden Eeuw op zijn eenvoudigst en mooist.

Het is nog maar de vraag: de tijdgenoten van Bosch begrepen in elk geval dat ze niet naar een ideaalbeeld, maar naar het tegendeel keken, wie zijn lusten bot vierde, zou er op den duur net zo uitzien als de verlepte figuurtjes in de bol in het midden van het schilderij, in wie Adam en Eva op leeftijd te herkennen zijn. En of het parelmeisje inderdaad werd gezien als een etherische protestantse Hollandse madonna, het is ook zeer twijfelachtig.
Kortom: vertekening door idealisering. Het lijkt heel lang de kunst te domineren en ondertussen de geschiedenis te verbergen. Hoewel: de armoede van ‘de aardappeleters’ en de ijdele schutters op ‘ de Nachtwacht’, laten die niet de werkelijkheid zien?

Michal Citroen enJos Palm

Deze zomer in OVT:

Aflevering 1: Het Lam Gods (1432) vande gebroeders van Eyck

Aflevering 2: De tuin der Lusten (1480-1490) van Jeroen Bosch

Aflevering 3: De Nachtwacht (1639-1642) van Rembrandt van Rijn

Aflevering 4: Meisje met de parel (circa 1665-1667) van Johannes Vermeer

Aflevering 5:Generaal Daendels neemt te Maarssen afscheid van luitenant-kolonel C.R.T. Krayenhoff (1795)van Adriaan de Lelie en Egbert van Drielst

Aflevering 6: De Aardappeleters (1885) van Vincent van Gogh

Aflevering 7: Victory Boogie Woogie (1944) van Piet Mondriaan

Aflevering 8:Vragende kinderen (1949) vanKarel Appel

Aflevering 9: Waterval(1961) van Maurits Cornelis Escher

Eindmuziek bij Schilderijenserie:

Pictures at an exhibition
Berliner Philharmoniker
Componist:ModestMussorgsky

Label: Sony classical SK 45935