Themaweek op historisch kanaal Geschiedenis 24 ontduikt de dienstplicht

Ik ben te jong om de militaire dienstplicht vervuld te hebben. In augustus 1996, toen de laatste dienstplichtigen hun militaire uniform inleverden, was ik dertien. Als ik alle verhalen moet geloven ben ik dus nooit een echte man geworden. Vijf eeuwen geleden zag Machiavelli al de voordelen van de diensplicht. In Arte della Quera schreef hij dat de dienstplicht ‘een obstakel vormt voor iedereen die de macht wil grijpen’. Bovendien vond Machiavelli dat een leger van dienstplichtigen betrouwbaarder was dan een huurlingenleger. ‘Dienstplicht kweekt burgerzin’.

Al in 1579 werd in Nederland de dienstplicht ingevoerd, bij de vorming van de Unie van Utrecht, maar eeuwenlang werd aan deze ‘plicht’ niet voldaan. 200 jaar geleden, in 1810, legde Lodewijk Napoleon de basis voor de dienstplicht in Nederland. Koning Willem I voerde deze vervolgens in. Als men overigens rijk genoeg was, kon een remplaçement ingehuurd worden, een systeem dat als ondemocratisch werd gezien. Pas in 1899 werd de persoonlijke dienstplicht een feit: iedere jongeman moest een deel van zijn leven opofferen voor de verdediging van het vaderland. Voor sommigen een bevrijding van ouders, school of kerk, voor anderen een kwelling: twee, en later anderhalf jaar van stierlijke verveling.

Er werden allerhande trucs bedacht om afgekeurd te worden. Van slapen met uien onder de oksels zou je een dodelijk bleek gelaat krijgen, overmatig koffiegebruik zou leiden tot ongezond zweten. Het bekendst is echter de status S-5: afgekeurd op psychische gronden. Vele jongemannen hebben zich tijdens de keuring getikt gedragen en kregen zo het gewilde stempel S-5. Ook het voorwenden van homoseksualiteit was hiervoor zeer geschikt, tot 1974, toen minister Vredeling homoseksualiteit niet langer een reden voor afkeuring vond. Na de val van de Muur was er geen directe bedreiging voor Nederlands grondgebied en liep de dienstplicht op z’n laatste benen. Door loting hoefden slechts drie op de tien mannen hun dienstplicht te vervullen, waarin ze zich vaak ongelofelijk verveelden. In 1994 wordt besloten de dienstplicht af te schaffen.

Tot mijn schrik kreeg ik een paar dagen na mijn zeventiende verjaardag een brief van het Ministerie van Defensie. Dat ik dienstplichtig was. Maar door de opschorting zou ik me alleen moeten melden wanneer ‘de veiligheidssituatie dit vereist’. De kans is dus nog aanwezig dat ik ooit een echte man word.

Klaas Hazenoot, redacteur Geschiedenis 24.

Geschiedenis 24, vanaf zaterdag een themaweek over de dienstplicht. Bekijk de programmering.

Hoogtepunten uit de week

• Andere Tijden – S-5
  Mannen die afgekeurd werden voor militaire dienst wegens psychische ongeschiktheid (S5). Onder andere Jeroen Krabbe en Henk Bernlef vertellen hoe ze onder de dienstplicht uit probeerden te komen.
• De Laatste Lichting
  Reportage uit 1996 over de opleiding van de laatste lichting dienstplichtigen bij het Regiment van Heutsz in de Johannes Post Kazerne te Havelte.
• Gekkenbriefje
  Televisiedrama uit 1980 gebaseerd op de novelle "Zorg dat je een gekkenbriefje krijgt" van Ger Verrips. Willem van Jossen probeert op psychische gronden afgekeurd te worden voor militaire dienst, omdat hij niet wil worden uitgezonden naar Nederlands-Indië.