Het museum van het Koninklijk Instituut werd in 1864 opgericht als Koloniaal Museum en ging in 1910 op in het nieuwe Koloniaal Instituut, de voorganger van het huidige Koninklijk Instituut voor de Tropen.

Op initiatief van Frederik Willem van Eeden, vader van de beroemde schrijver, en secretaris van de Maatschappij ter bevordering van Nijverheid, opent het Koloniaal Museum in Haarlem in 1871 zijn deuren. Het doel: ‘grondstoffen, natuurvoortbrengselen en volksvlijt uit de Nederlandsche overzeesche bezittingen’ te tonen.

De intentie om 'Nederlandsche overzeesche bezittingen'te tonen, breed gedragen door een gemêleerde en bevlogen groep ondernemers en politici, werd later verfijnd. Onder invloed van de vergelijkende volkenkunde ging het meer om het bijeenbrengen van een zo compleet mogelijke verzameling voorwerpen. Een collectie die ‘op de tegenwoordige toestand van de volken betrekking heeft ter vermeerdering van kennis over huishouding, zeden en gewoonten van deze bevolking’. Geen zuiver kunst- of etnisch museum dus, maar een plek met ruimte voor kennisoverdracht en stimulering van handel en welvaart.
Wanneer in 1926 de opvolger van het Haarlemse museum, het huidige gebouw in Amsterdam-Oost, wordt ingewijd als Koloniaal Instituut, telt de collectie al 30.000 voorwerpen plus een aanzienlijke fotocollectie. Een rijk geschakeerd geheel, vooral bijeengebracht via schenkingen van particulieren, (ontdekkings)reizigers en wetenschappers.

(voor meer informatie: zie website Tropeninstituut)