Jaap Eden was eind negentiende eeuw vijfvoudig wereldkampioen, zowel als schaatser en als wielrenner. Na zijn sportieve carrière ging het steeds slechter met hem, om op 3 februari 1925 al op 51-jarige leeftijd te overlijden.

Necrologie

De Nieuwe Rotterdamsche Courant had het leven van Eden prachtig beschreven:

‘Op 19 October 1873 werd te Groningen een jongen geboren waar de goden plezier in hadden. Zij stoeiden en dolden met het kereltje en brachten het lachende groot. Zij hielden van het ventje zóóveel, dat het was als wilden zij den kleinen man in hun kring binnen halen en er een jongen god van maken.

Elk hunner schonk hem van zijn beste gaven; hij kreeg een gouden lichaam en een ‘goddelijk’ humeur, hij kreeg een onweerstaanbare glimlach en een oog dat straalde van kracht en levenslust en van moed. De dartele goden creëerden in den blonden jongeling een wereldveroveraar, den universeelen physieken mensch.

Maar in hun speelsche royaliteit vergaten zij zijn kracht met wijsheid te steunen. Wel hadden zij hem er zooveel bij geschonken dat hij was een goedhartig en welmeenend mensch, maar niet hadden zij hem geschonken de wijsheid welke zich uit in zelfbedwang en zelftucht.

En toen zij hun fout ontdekten, en dat was toen zij den jongen man zagen staan grooter en machtiger dan zij zich van hem gedacht hadden, toen hij meer roem oogstte dan voor eenig physiek-formidabel mensch was weggelegd, toen juist keerden de goden zich van hem af opdat zij niet zouden zien hoe dit lichamelijk keizerrijk zou verworden en in-een storten.

Het is de schuld der overdadige goden, dat de machtigste de meest hulpbehoevende werd.’

Leo Lauer

De begrafenis van Eden was op 6 februari 1925 in Haarlem. In een kort verslag in de Leeuwarder Courant stond: ‘Aan de groeve werd gesproken door den heer W. van der Vet namens de sportvrienden uit Den Haag en verder namens de drie Haarlemsche sportvrienden. Vele bloemstukken dekten de baar.’

Ruim een jaar later was dit graf nog steeds onbedekt, zonder steen en zonder monument. De beroemde sportjournalist Leo Lauer kwam hierop in actie. Op 4 juni 1926 plaatste hij een oproep aan de Nederlandse sportwereld:

‘Wij hebben hier slechts met het feit te maken, dat Eden onze grootste sportsman was, en dat het stoffelijk overschot van dezen groote op dusdanige nonchalante wijze door Nederland wordt achtergelaten. Wij allen hebben gefaald. Wij allen hebben dus te herstellen!’

Iedereen die het hiermee eens was, kon geld aan Lauer geven voor een gedenkteken. ‘Mijn adres is: Leo Lauer, Zandvoort.’

Jaap Eden Comité

Het was niet voor het eerst dat Lauer zich zorgen maakte om Eden. In 1922 richtte hij met toenmalig NOC-voorziter baron Van Tuijll Van Serooskerken een comité op, dat geld wilde inzamelen voor de gevallen sportheld. Eden wilde namelijk zijn indrukwekkende prijzenkast verkopen om aan geld te komen. Hiermee moest de opvoeding van zoon Jaap jr. worden bekostigd.

Lauer en de baron schreven in een oproep: ‘Ondergeteekenden meenden tegen een dergelijk voornemen te moeten waarschuwen. Zij beschouwen deze kunstvoorwerpen als een onderdeel onzer sport-historie, en de verloting daarvan, die de kans opent, dat deze bekers op niet waardige plaatsen belanden, achten zij in strijd met de piëteit, waarmede men deze sportprijzen van geschiedkundige hoedanigheid dient te behandelen.´

Deze actie mislukte, zodat de medailles en bekers werden verkocht. Het zal Lauer niet lekker hebben gezeten, zodat hij zich wellicht opnieuw geroepen voelde om iets te doen voor de nalatenschap van Eden. Dit keer slaagde hij echter wel, zodat op 18 juni 1928 de onthulling was.

Als vanzelfsprekend opende Lauer de bijeenkomst, waarna de daadwerkelijke onthulling werd verricht door baron Schimmelpenninck van der Oye, in 1928 de voorzitter van het NOC.

Voor het eerst zijn deze beelden nu dus op internet te zien. Het monument staat er nog steeds, met dank aan Lauer, die zelf in 1931 om het leven kwam.

(Jurryt van de Vooren)

Beschrijving filmbeelden:

Onthulling van en kranslegging bij het monument voor Jaap Eden, (1873-1925), door Baron Schimmelpenninck van der Oye, voorzitter van het NOC. - div. shots onthulling en kranslegging, 32" - cu gedenksteen met tekst: "In Memoriam Jaap Eden. Wereldkampioen schaatsenrijden 1893-1895-1896. Wereldkampioen wielrennen 1894-1895" ,13"