In de schatkamers van de Publieke Omroep ligt een oud filmfragment, dat volgens de beschrijving uit 1923 komt. Het betreft een verslag van de herdenking van de mobilisatietijd tijdens de Eerste Wereldoorlog, alsmede een kranslegging voor de gedurende die tijd omgekomen militairen. Door middel van de historische krantenarchieven bij de Koninklijke Bibliotheek kunnen we dit historische fragment koppelen aan de krantenartikelen uit die tijd, zodat beide bronnen een meerwaarde krijgen. De tekst vult het beeld aan, en andersom.

Zo ontdekken we meteen dat de datering van het filmfragment niet klopt. Het wordt namelijk in 1923 geplaatst – een jaar te vroeg. Omdat er in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van zowel 1 als 2 augustus 1924 een uitvoerig verslag staat van de herdenking zien we dat dit precies overeenstemt met wat op film staat. Daardoor weten we nu zeker dat het fragment uit 1924 is, en niet uit 1923.

Gemeenschappelijk lief en leed

Het verhaal begint in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 15 februari 1924, waarin melding wordt gemaakt van de herdenking: ‘Reeds geruimen tijd werd in verschillende kringen de mogelijkheid overwogen, hen, die bij de mobilisatie van de Nederlandsche land- en zeemacht in 1914 betrokken zijn geweest nog eens tot elkaar te brengen om gemeenschappelijk lief en leed te herdenken. Aldus zou tevens de burgerij een, van vele zijden gewenschte, gelegenheid krijgen, te doen blijken van haar gevoelens ten opzichte van de medeburgers, die 10 jaar geleden in bangen tijd klaar stonden om 's lands onzijdigheid te verdedigen.’

Zoals het hoort werd een comité opgericht, waar een groot aantal notabelen zich mee bemoeide. En dat alleen was nog niet genoeg: ‘Besloten werd voorts tot vorming van een eerecomité; een lijst van personen, aan wie het lidmaatschap daarvan zal worden aangeboden, werd ter vergadering vastgesteld.’

Ook werd een datum vastgesteld waarop alles moest plaatsvinden: ‘Voorloopig kan reeds worden gemeld, dat het in de bedoeling ligt, op te wekken tot herdenking van den oproep van 31 Juli 1914 in den lande en in Den Haag op Zaterdag 2 Augustus van dit jaar een groote reunie te houden.’

Allen te zamen

Er werd door de leden van het comité veel nadruk gelegd op het nationale karakter van hun initiatief, maar in de loop der maanden bleek dit niet bij iedereen bekend te zijn. Dagblad Het Vaderland schreef hierover op 6 juni 1924: ‘Bij de pogingen tot vorming van provinciale comités is gebleken, dat nog steeds, bij velen, onjuist begrip bestaat omtrent de herdenking-mobilisatie 1914.

Sommigen hadden zich gedacht een feest, een militair vertoon, propaganda voor de oorlogsidee, weer anderen dachten aan uitbundige vreugde. Het nationaal-comité heeft echter nimmer er over gedacht, een zoo ernstige zaak als de mobilisatie in 1914, op dergelijke wijze te herdenken.

Daarom wil het comité doen begrijpen de noodzakelijkheid in deze van: geen partijen; geen geloofsverdeeldheid; geen standen. Allen te zamen voor het gemeenschappelijk vaderland.’

Aldus het Nationaal Comité ter herdenking van de mobilisatie 1914, dat echter zag dat de socialisten hier toch geen zin in hadden. Wat nou nationaal gevoel? Wat nou gemeenschappelijk vaderland?

De socialistische krant Voorwaarts citeerde op 17 juli 1924 Willem Vliegen, bestuurder van de SDAP. Zijn partij reageerde ronduit afwijzend op de herdenking: ‘In de eerste plaats dan zij er op gewezen dat de socialistische, beweging h a r e herdenking van het uitbreken van den wereldoorlog plaatst in het teeken van de Internationaliteit, waaruit van zelf volgt, dat de dag moet dienen, niet om oude, nog lang niet geheelde wonden, weer open te scheuren, maar gewijd zal zijn aan de versterking der weer opgeleefde en in de arbeidersklasse sterker dan ooit te voren levende internationale gedachte.’

Maar waar de sociaaldemocraten vooral moeite mee hadden, was met het verheerlijken van de militaire gedachte. De nationale herdenking werd zo dus wat minder nationaal. En dat is op de filmbeelden ook wel te zien: het zijn vooral generaals en andere notabelen, zoals prins Hendrik, die de bijeenkomst bijwoonden. Het was een heus militair feestje, in ieder geval het deel dat op film is bewaard.

Als u precies wilt weten, wat u ziet, geven we hieronder de beschrijving. U kunt ook de originele krantenartikelen lezen:

Nieuwe Rotterdamsche Courant van 1 augustus 1924 - hier

Nieuwe Rotterdamsche Courant van 2 augustus 1924 - hier

Het Centrum van 2 augustus - hier

Beschrijving filmbeelden

00.00 Prins Hendrik

00.25 De organisatoren met hun dames gezeten op de eerste rij

00.32 Spreker op het spreekgestoelte besluit zijn betoog met driewerf hoera

00.49 In jacquet of in uniform geklede genodigden onderhouden zich in groepjes met elkaar op het terras van het Kurhaus

00.57 Generaal b.d. Snijders, in civiel, buigt groetend naar de camera

01.04 Militaire autoriteiten in gesprek met hun dames

01.08 Directeur van de Koninklijke Militaire Kapel dirigeert zijn musici tijdens het spelen van het Volkslied

01.46 Sprekers op het spreekgestoelte op het monument voor Leger en Vloot richten zich tot de aanwezigen op het boulevardterras voor het Kurhaus

02.15 Het met vlaggen en draperieen versierde podium met bovenop luidsprekers

02.27 Voorafgegaan door een muziekkorps marcheren deelnemers van de herdenkingsbijeenkomst door Den Haag

02.40 Luitenant-generaal b.d. Duymaer van Twist van de Nationale Landstorm Commissie

02.47 Officieren van verschillende dienstvakken onderhouden zich met elkaar

03.00 Groepje deelnemers rond jongeman met draagbare zender

03.07 De voorzitter van de NLC op het spreekgestoelte besluit zijn toespraak

03.36 Prins Hendrik wordt door de organisatoren begroet, waarna de aanwezigen hem een driewerf hoera bereiden

03.53 Kapitein-veldprediker Ds. Bootsma op het spreekgestoelte

04.03 De deelnemers stappen in rijtuigen van de 'Blauwe Tram'

04.20 Groepje collectantes met promotende kapitein

04.33 Defile van deelnemers over de boulevard

04.45 De genodigden op het terras voor het Kurhaus

04.55 Spreker met volle witte baard op het spreekgestoelte van het monument

05.02 Generaals b.d. Snijders voert als laatste het woord, dat hij besluit met een driewerf hoera

05.17 Een grote krans wordt aan het monument bevestigd

05.22 Katholiek geestelijke spreekt de aanwezigen toe

05.35 Dames en heren genodigden zitten op de eerste rij

05.51 De toeluisterende voormalige militairen op de rijweg van de boulevard

06.09 De deelnemers defileren afdelingsgewijs o.a. Overijssel, Drenthe, Rotterdam, 's-Gravenhage, Zuid-Holland

06.42 Ds. Bootsma verlaat de bijeenkomst