Zou Lenin de consequenties van zijn woorden hebben kunnen bevroeden? "Meer dan wat ook is irrigatie noodzakelijk voor herstel en vernieuwing van het gebied," zo schreef hij in 1921 over het zuiden van de Sovjet-Unie. Het gebied van Kazachstan en Oezbekistan moest bestemd worden voor katoen, zo oordeelde Lenin. Doel was om van het "witte goud" een primair exportproduct te maken.

Daar had Lenin grof geld voor over. Al in 1918 investeerde Moskou 30 miljoen roebel in irrigatie van dit achtergestelde gebied. Het water uit de twee grote aanvoerrivieren van het Aralmeer, de Amu Darja en de Syr Darja, werd gretig gebruikt voor de landbouw in het zuiden. "Met irrigatie", aldus Lenin, "zullen we het verleden begraven en de overgang naar het socialisme kunnen verzekeren".

Hier school een waarheid in. De oogsten breidden zich uit in de jaren twintig. Onder Stalin's ijzeren regime zou de Sovjet-Unie in 1932 volledig zelfvoorzienend worden in zijn katoenproductie. De vijfjarenplannen werkten. Wel raakte het achtergestelde gebied rond het Aralmeer hierdoor afhankelijk van één product.

Minder
In de jaren veertig werd op grote schaal begonnen met het graven van irrigatiekanalen rond het Aralmeer. Vaak waren de kanalen van zo'n slechte kwaliteit, dat hierdoor veel water weglekte, of verdampte. Uit het Quaraqum Kanaal, het grootste in Azië, verdween tussen de 30 en 75 procent water in het niets. In 1960 verdween tussen de 20 en 60 kubieke kilometer water in plaats van naar het Aralmeer naar de landbouw. Dit is een tiende van de wereldwijde waterbehoefte.

De gevolgen waren desastreus. Tussen 1960 en 2000 verdubbelde de katoenproductie, maar daarmee ook het waterverbruik. Van 1961 tot 1970 zakte het waterpeil in het Aralmeer gemiddeld 20 centimeter per jaar. In de jaren zeventig zou dit nog eens verdrievoudigen, om in de jaren tachtig met maar liefst een meter per jaar te zakken.

Het Aralmeer verdween als sneeuw voor de zon. Natuurlijk was dit geen verrassing voor de Sovjets. Al in 1964 verklaarde wateringenieur Aleksandr Asarin dat irrigatie uiteindelijk de dood van het meer zou betekenen. Hij voegde daaraan toe: "Het was onderdeel van de vijfjarenplannen, met goedkeuring van de ministeries en het Politbureau. Niemand op lager niveau durfde iets tegen de plannen in te brengen, zelfs als het ging om het lot van het Aralmeer."

De meningen waren verdeeld. Sommige experts beschouwden het als een "fout van de natuur". Anderen voorzagen dat het Aralmeer uiteindelijk volledig zou verdampen. In de jaren '60 werd een plan voorgesteld met als doel het meer opnieuw te vullen. De kosten van dit megaproject zouden zo hoog zijn, dat er in 1986 van werd afgezien.

Minst
Het Aralmeer is niet meer. In 1990 maakte de Royal Geographical Society bekend hoe slecht het gesteld was met wat eens het op drie na grootste binnenwater ter wereld was. In 1998 besloeg het oppervlak nog maar 40 procent van dat in 1960 en tegenwoordig is de situatie nog erger.

Wat ooit een levendige visindustrie was, is inmiddels volkomen verwoest. Het klimaat rond het Aralmeer is veranderd: zomers zijn nu droog en heet, winters koud en langdurig. Bestrijdingsmiddelen stroomden decennialang met de rivieren mee het meer in, en militaire oefeningen lieten hun chemische sporen achter. Zoals de tests op het eiland Vozrozhdeniya, beter bekend als Anthrax-eiland.

De kindersterfte rond het meer is hoger dan in enig ander ontwikkelingsland. Hart- en nierziektes zijn verdubbeld met het immer zouter wordende drinkwater, en genetische afwijkingen en kanker komen massaal voor onder de bevolking. Treurige statistieken voor een gebied waar voorheen zoveel hoop op gevestigd was.

Ooit werd het Aralmeer gerespecteerd. Vissers dankten het meer om de gulle vangsten, en zelfs ver over de grens werd met ontzag gerept over de binnenzee. Zoals de negentiende eeuwse Engelse dichter Matthew Arnold, in zijn epische gedicht Sohrab en Rustum, waarin een vader zijn zoon doodt. Arnold noemde de Amu Darja bij zijn oude machtige naam, de Oxus, zoals de rivier in de Oudheid heette. Het zijn woorden om bij weg te dromen. Woorden die de ziel van de Aralzee weer voor even tot leven wekken.

(....)
But the majestic River floated on,
Out of the mist and hum of that low land,
Into the frosty starlight, and there moved,
Rejoicing, through the hushed Chorasmian waste,
Under the solitary moon: — he flowed
Right for the polar star, past Orgunjè,
Brimming, and bright, and large: then sands begin
To hem his watery march, and dam his streams,
And split his currents; that for many a league
The shorn and parcelled Oxus strains along
Through beds of sand and matted rushy isles —
Oxus, forgetting the bright speed he had
In his high mountain-cradle in Pamere,
A foiled circuitous wanderer: — till at last
The longed-for dash of waves is heard, and wide
His luminous home of waters opens, bright
And tranquil, from whose floor the new-bathed stars
Emerge, and shine upon the Aral Sea.
(...)

(Matthew Arnold,Sohrab and Rustum, 1853)

Bekijk
Hieronder deel 1 van een documentaire over het militaire eiland (dat inmiddels deel van het vasteland is).