Laten we teruggaan naar de laatste Prinsjesdag voor de capitulatie. Ondanks het uitbreken van de oorlog in Polen, en de Britse en Franse oorlogsverklaringen aan het adres van Duitsland, gaat Prinsjesdag gewoon door. Tijdens een mooie dag maaktkoningin Wilhelmina samen met Bernhard, en Juliana "de zoo traditioneel geworden rijtocht door Den Haag". Hiervoor wordt "een open galakoets" van stal gehaald, zo bericht het ANP op 19 september 1939.

Na afloop van de dag bericht het Vaderland: "Een Prinsjesdag uit duizenden - wat het weer tenminste betreft, want de andere omstandigheden (...) zijn nu eenmaal niet zo uitgekozen. Maar het weer werkt in ieder geval mee."

Onheil
Hoewel het feest uitbundig gevierd wordt, zijn de ontwikkelingen aan het oostfront niet te negeren. Ook niet voor het aanwezige publiek: "Deze rit door de stad is een ware zegetocht voor onze Koninklijke familie geworden. Overal scheen men te begrijpen, dat een dergelijke rit onder de huidige tijdsomstandigheden een wel heel wat diepere beteekenis heeft, dan wanneer alles normaal is," zo schrijft het Vaderland aan het einde van de dag.

Het zal voor het laatst in veel jaren zijn dat Prinsjesdag zo uitbundig en volgens de traditie gevierd wordt. De verslaggever is op de hoogte van de stemming bij het publiek, alsof dit het onheil voelt naderen: "Men voelde aan de houding van het publiek, dat er hier sprake was van een innig contact tusschen Vorstenhuis en volk, dat men zich iets meer gaf, dan de Nederlander gewoonlijk pleegt te doen. (...) Men beseft, dat juist onder omstandiheden als de huidige, het roer van het schip van Staat bij haar in veilige handen is."

Oorlogsrede
De troonrede weerspiegelt deze stemming. Het Vaderland benadrukt dat de rede een bijzonder karakter draagt en slechts met die van 1914 vergeleken kan worden. De troonrede bevat geen aankondiging van de praktische voornemens. "Dit is begrijpelijk, nu Europa in oorlogsstemming verkeert. Ook in september 1914 onthield de Troonrede zich van ontwerpen van een regeeringsprogram voor het komende jaar, ofschoon de oorlog toen al een maand ouder was dan nu" schrijft De Tijd.

Het blad trekt de parallel verder door: "Overigens treft het ons, wanneer wij de rede van 1914 met die van 1939 vergelijken, dat die van vandaag eenerzijds in nog algemeener termen is gehouden en anderzijds somberder klinkt." De verklaring, volgens De Tijd: " In september 1914 was de oorlog iets nieuws, en had hij zich bovendien nog niet als een economische vernieling getoond. Ook in de landen, waar hij niet zijn bloedig werk doet."

Naoorlogse soberheid
Waar Prinsjesdag in 1939 nog uitbundig werd gevierd, is alles vlak na de oorlog getekend door soberheid. Nederland ziet weinig aanleiding om uitbundig feest te vieren. Berichtgeving in de media geeft deze ingetogenheid weer: Trouw schrijft in november 1945 dat de Staten-Generaal op 13 of 20 november met klein ceremonieel zullen worden geopend. Met de toevoeging: "Er zal dus geen Gouden Koets op Prinsjesdag rijden."

Deze ingetogenheid houdt stand in de volgende jaren. Zo bericht de Leeuwarder Courant in september 1947: "In overeenstemming met de ernst van de tijd zal de opening van de Staten-Generaal op aanstaande Dinsdag, evenals de laatste jaren gebruikelijk was, met alle soberheid geschieden. Zoals reeds is gebleken, zal de koninklijke stoet uit louter hofauto's bestaan en ook de ministers en de kamerleden en verdere genodigden zullen in burgerkleding verschijnen."

Juliana
Ook in de troonredes, waarin de schaduw van de oorlog doorklinkt. Op 21 november 1945 opent Hare Majesteit: "Gevoelens van diepe bewogenheid mengen zich met die van vreugde en erkentelijkheid nu ik na zes jaren van bittere scheiding weer in uw midden verschijn." In de jaren erop kenmerken de redes zich door een ingetogen, gematigde toon. Ook de "Indische Kwestie" heeft op den duur een weerslag op de troonrede.

Wel kan het volk zich in 1948 weer verheugen op de terugkeer van de Gouden Koets. Dat jaar maakt een pas ingehuldigde Koningin Juliana een rondrit met Prins Bernhard. Met een nieuw staatshoofd heeft ook de troonrede vernieuwd elan gekregen. Het Handelsblad looft de "nieuwe zakelijkheid", de Maasbode vindt de rede "veel positiever", terwijl het Parool spreekt over een "onopvallende Troonrede, waarin het bijzondere zit in het feit dat deze de eerste was die uitgesproken werd door een jonge, nieuwe koningin".

Nieuw elan?
Juliana geeft Prinsjesdag nieuw elan, maar de tijden blijven moeilijk. De pers is in 1948 bijvoorbeeld ontevreden over de Miljoenennota. De Nederlander: "Minister Lieftinck wil niet met het domme potlood een versobering van de overheidsdiensten opleggen. Uit vrees voor het domme potlood doet hij in het geheel niets. Deze minister is geen minister van Financië: hij is de chef-boekhouder van de Nederlandse regering, tevreden als op papier de cijfertjes maar nooit gerubriceerd zijn."

De tijden blijven moeilijk in de naoorlogse periode, wat terugklinkt in de troonredes. Het nieuwe gezicht van Juliana geeft hoop en vertaalt zich op Prinsjesdag in feestelijk vertoon, maar kan niet verhullen dat het land nog jaren nodig heeft om er weer bovenop te komen. Met name het volk is slachtoffer en dat steekt bij diezelfde krant De Nederlander.

De krant vervolgt en deelt nog een sneer uit naar Lieftinck: "Van een werkelijke bezuiniging op het overheidsapparaat is geen sprake en indien minister Lieftinck eens een dag in de gelegenheid zou zijn het offer, dat hij van de gemiddelde Nederlandse gezin vraagt te vergelijken met het nut dat de gemiddelde staatsdienst aan het land en zijn burgers brengt, dan zou het magere restant van zijn schaamtegevoel al voldoende zijn om de autotocht naar de Kneuterdijk nimmermeer te ondernemen."