OVT over de walgvogel Leven en dood van de dodo

Sinds 2005 doet een internationale groep wetenschappers op het eiland Mauritius onderzoek naar het uitsterven van de dodo en de gevolgen daarvan voor het eiland. Hoe zijn de dodo's bijvoorbeeld gestorven? Dorst, vergiftiging of vastgezogen in het moeras? Deze vragen stonden dinsdag centraal tijdens het symposium Dodo Paradise Lost, Regained aan de VU in Amsterdam.

Een van de belangrijkste onderzoeksvragen van het internationale Dodo Resarch Programme (DRP) is waarom en hoe 4200 jaar geleden ongeveer een half miljoen dieren zijn overleden in een gebied van vier voetbalvelden groot op het vulkanische eiland Mauritius. Tijdens het symposium werd de eerste 3D- scan gepresenteerd van een uniek compleet dodoskelet. Dit skelet heeft knieschijven en enkelbotjes die nooit eerder beschreven zijn en cruciaal zijn om de beweging van het dier te reconstrueren. Na afloop van het symposium werd de stichting ¨Dodo Alive¨ opgericht, die zich zal inzetten voor het oprichten van het grootste dodomuseum ter wereld op de Mare aux Songes-vindplaats in Mauritius, dat een internationaal centrum voor natuureducatie en onderzoek naar eilandbiodiversiteit moet worden.

Het uiteindelijke uitsterven van de dodo is lange tijd in mysteriëen gehuld. Omdat ontdekking van de soort door de mens, en het verdwijnen ervan zo kort op elkaar lagen, is de mens vaak als schuldige aangewezen. Zeevaarder en ontdekkingsreiziger Jacob Corneliszoon van Neck leidde in mei 1598 een missie naar Mauritius, toen bekend als Zwaneneiland. Uit de beschrijvingen zou blijken dat de bemanning destijds zijn honger stilde met de op het eiland aanwezige vogels, die ze dodo's noemde. Het dier zou zich willoos hebben laten afslachten omdat het geen natuurlijke vijanden kende, en binnen een eeuw was de dodo al uitgestorven. Maar dit is niet de hele waarheid.

In OVT sprak archeoloog Pieter Floore over de legendarische vogel: "Het beest moet bijna oneetbaar zijn geweest." Floore weet uit de bronnen dat de vogel taai was. Het idee dat de Hollanders op Mauritius het dier uitroeiden door het op te eten is daarom niet waarschijnlijk. Dat ze zich in eerste instantie op het dier richtten, heeft vooral te maken met de honger die heerste nadat de Hollanders omstreeks 1598 op Mauritius aankwamen. Maar dat de mens het dier uitroeide acht Floore onwaarschijnlijk.

Zo zijn er opgravingen verricht bij de restanten van het in 1638 door de Nederlanders gebouwde Fort Frederik Hendrik, ook op Mauritius. Tussen de afvalrestanten zijn tienduizenden botfragmenten gevonden van dieren die daar geslacht zijn voor het eten, maar er zat geen enkel dodobot tussen.

Een waarschijnlijker versie is daarom dat de mens indirect schuldig is geweest aan het einde van de dodo. De dieren die in het kielzog van de Hollanders aan wal kwamen, zoals varkens, honden en ratten, waren concurrenten voor de dodo. Ze verjoegen het dier, verspreidden ziekten, of doodden het dier. Tel hierbij op dat het eiland Mauritius, ongeveer zo groot als Utrecht, in rap tempo gecultiveerd werd voor suikerrietplantages, en je hebt het recept voor uitroeiing.

Tot in de negentiende eeuw verschenen berichten dat dodo nog in leven was. Mauritius was inmiddels een overzichtelijk eiland geworden, met volop suikerrietplantages. De kans dat het dier toen nog rondliep is zeer klein. Zo is de dodo symbool geworden voor het verdwijnen van biotopen en de rol die de mens hierbij heeft.

Juist dit verdwenen leefmilieu wordt nu onderzocht. Op Mauritius zijn in het verleden dodobotten gevonden, maar er is niet eerder diepgaand onderzoek verricht naar de geologische en de ecologische omstandigheden. Om te achterhalen of de dieren als gevolg van een natuurramp zijn omgekomen is het noodzakelijk om het landschap en de flora en fauna te reconstrueren. Luister naar OVT over dit legendarische dier.