In 1596 vertrekken Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck met twee schepen vanuit Amsterdam om -voor de derde keer!- een doorgang "om de Noord" te vinden. Eén schip haakt af maar Willem Barentsz vaart door tot Nova Zembla, waar hij in het pakijs vast komt te zitten. De bemanning is gedwongen een hut te bouwen die zij het "Behouden Huys" noemen. Hierin proberen zij de winter door te komen. Dat lukt, en in de lente proberen ze in een sloep de bewoonde wereld te bereiken. Willem Barentsz komt tijdens die tocht om het leven. Gerrit de Veer, één van zijn bemanningsleden, overleeft de terugtocht wel. Aan hem hebben we het reisjournaal te danken dat van Willem Barentsz een nationale held zou maken.

In de zomer van 1995, krap vierhonderd jaar na de reis van Barentsz, ondernam een Russisch-Nederlands team van wetenschappers een expeditie naar Nova Zembla, de plek waar Barentsz met zijn schip strandde. Die plek was al in 1871 ontdekt, maar was in de Sovjet-tijd niet toegankelijk voor westerse wetenschappers. Doel van de Nederlands-Russische expeditie was de locatie in kaart brengen, het uiterlijk van het Behouden Huys nader vaststellen, het schip vinden en de graven van de overleden bemanningsleden onder wie Willem Barentsz te ontdekken.

De documentaire bestaat uit interviews met archeoloog Jerzy Gawronski, over de gehanteerde werkwijze bij de opgravingen en de historische bronnen, en conservator Bas Kist van het Rijksmuseum over de vondst van een beeldje en de resultaten van het onderzoek.

Willem Barentsz Achterna

Uit 1996 dateert de tweedelige serie 'Willem Barentsz achterna' van NOT, Teleac. De productie is gemaakt voor scholieren, en daardoor misschien wat kinderlijk, maar ook informatief en vermakelijk. Aan de hand van oude schoolplaten en het reisverslag van één van de opvarenden (Gerrit de Veer) en nagespeelde scènes, wordt nagegaan hoe de reis van Willem Barentsz en zijn mannen naar de Noordpool verliep en hoe hun verblijf op Nova Zembla was.

De aflevering bestaat uit een gedramatiseerde reconstructie en interviews met deskundigen. Op Terschelling is in een scheepvaartmuseum een stukje van het schip van Willem Barentsz nagebouwd en conservator Gerald de Weerdt geeft uitleg over hoe het aan boord geweest is. Op de Rijksuniversiteit van Groningen wordt een reconstructie gemaakt van het "Behouden Huys" dat later op Terschelling wordt nagebouwd. Hierbij wordt uitleg gegeven door Louwrens Hacquebord, pooldeskundige. Ook brengt hij een bezoek aan de bouw van het huis.

De resten van Het Behouden Huys werden in 1871 gevonden door de Noorse walvisvaarder Elling Carlsen en vervolgens door de Brit Charles Gardiner, die in 1876 het Behouden Huys letterlijk afbrak op zoek naar sporen. De vondsten werden meegenomen en verkocht, mede aan Nederlandse musea. Zo ligt op Terschelling het museum 't Behouden Huys, met restanten van onder meer Barentsz' onderkomen op Nova Zembla. Russische wetenschappers die het later bezochten meldden dat er bijna niets meer over was van het Behouden Huys.

In 1996, precies vierhonderd jaar later, was de wetenschap verdeeld over hoe dit Behouden Huys er precies uit heeft gezien. Had de beroemde hut nou wel een voorportaal of niet? Enerzijds was er de Universiteit van Amsterdam, die stellig geloofde in een huisje zonder voorportaal. Vertolker van deze visie was de archeoloog Jerzy Gawronski, die ook te zien is in de genoemde documentaire Terug naar IJshaven. Gawronski verklaarde: "het moet beslist een bínnenportaal geweest zijn". Zijn versie verrees in dat jubileumjaar op de binnenplaats van het Scheepvaartmuseum voor de expositie Gevangen in het ijs. "Onze reconstructie sluit beter aan bij de maten waarmee de timmerlieden destijds werkten".

Anderzijds was er de visie van de Rijksuniversiteit van Groningen, met voorop hoogleraar arctische en antarctische studiën Louwrens Hacquebord. Op grond van historische prenten en gegevens uit het veld maakte hij een driedimensionale reconstructie. Mét voorportaal. Deze versie werd gebouwd op Terschelling en staat nu bij het museum. Hacquebord is deskundige in de tweedelige serie Willem Barentsz Achterna.

Nog een belangrijk argument voor Gawronski waren de vondsten van afval. Uit de dagboeknotities van Gerrit de Veer bleek dat rommel altijd naar buiten werd gegooid. Gawronski: "Op die vindplaatsen kan dus nooit een voorportaal gestaan hebben." Maar volgens Hacquebord kon er op de plattegrond zeker nog wat geschoven worden, wat een voorportaal wel mogelijk maakte.

Erfenis

Niet alleen de wetenschap ging aan de haal met het verhaal van Willem Barentsz. De geschiedenis spreekt zeer tot de verbeelding en is behalve voor wetenschappers, documentaire- en filmmakers ook een dankbaar onderwerp geweest voor kunstenaars en schrijvers. Beroemd zijn de plattegronden die gemaakt zijn van de expeditie. De dichter Hendrik Tollens schreef in 1819 zijn lofdicht  Tafereel van de overwintering op Nova Zembla. Beroemd ook is de schoolplaat Overwintering op Nova Zembla van J.H. Isings, die veel kinderen heeft doen wegdromen in de les.

Naar aanleiding van de film zijn in het Rijksmuseum tot en met 27 februari vijfenzeventig objecten te bewonderen die in 1597 op Nova Zembla zijn achtergelaten door Willem Barentsz en zijn bemanning.