Main Content

De eerste Nederlandse cultuurhistorische film uit 1921 Nederlands volksleven in de lente

  • 22 maart 2011
Cameraman I.A. Ochse filmt de
Zoom
Cameraman I.A. Ochse filmt de "Lentefilm"

"Groot nationaal folkloristisch Filmepos in een voorspel en vijf deelen": zo wordt in 1921 de eerste lange documentairefilm aangekondigd die door de Haarlemse filmfabriek Polygoon gemaakt is. De film zou bekend worden als de Lentefilm. Financieel werd het geen succes -de film trok weinig kijkers- maar cultuurhistorisch is de film van groot belang. De Lentefilm is -samen met de opvolgers de Zomerfilm en de Herfstfilm (een winterfilm werd nooit gemaakt)- de eerste film waarin de Nederlandse tradities en gebruiken op film zijn vastgelegd. Voor de Zomerfilm en de Herfstfilm: zie de links.

In zijn boek: De Nederlandse documentairefilm 1920-1940 schrijft filmhistoricus Bert Hogenkamp over de Lentefilm:

I. A. Ochse was verantwoordelijk voor de artistieke leiding en de bekende folklorist D. J. van der Ven voor de wetenschappelijke. Voor laatstgenoemde moest de film de eerste zijn uit een reeks, 'waarin systematisch de verschillende uitingen van het Nederlandsche Volksleven zullen worden vastgesteld." Van half maart tot half mei 1921 trok de Polygoon filmploeg Nederland door om typische volksgebruiken met de filmcamera vast te leggen. Ochse en Van der Ven zochten hun stof voornamelijk buiten de randstad. Zo filmden ze het eieren zoeken in Schinnen en het oprichten van de kallemooi —een soort meiboom— op Schiermonnikoog. Polygoon liet niet na de authenticiteit van de film te benadrukken: '...alles, wat nog bestaat van Neerland's Lenteleven, werd opgenomen in volle werkelijkheid. Geen scènes, die gespeeld of geënsceneerd werden, maar een zuivere weergave der echt typisch-Hol-landsche Lentegebruiken.'

De directeur van het Amsterdams Conservatorium, Julius Röntgen, verklaarde zich bereid speciaal voor de film muziek te componeren, die gebaseerd was op oude volkswijsjes. Bij Polygoon overheerste het gevoel dat de 'LENTEFILM' hiermee voldoende ingrediënten bevatte om hem in de ogen van pers en publiek anders en beter te maken dan Mullens' veel bejubelde NEDERLAND die in het voorjaar in première was gegaan.

Aan de produktie van NEERLAND'S VOLKSLEVEN IN DE LENTE was een ingewikkelde financiële transactie voorafgegaan. Ed. Pelster van het Amsterdamse distributiekantoor Filma had samen met Jules Stoop het kapitaal van ƒ 6000 opgehoest voor de produktiekosten van de film. Polygoon voerde alleen de produktie van de film uit — het syndicaat Pelster-Stoop bezat de rechten. Tot zijn schrik merkte Pelster echter dat het hem de grootste moeite kostte om de film aan de exploitanten te slijten. En dat, terwijl Filma in haar advertenties sprak van 'een niet meer te verwoesten filmdocument, dat iederen bioscoopbestrijder toont, tot welke grootsche, heerlijke taak ons bedrijfin staat is, MITS IN GOEDE EN BEVOEGDE HANDEN'.

Filma en Polygoon besloten daarop samen de Haagse Familie-bioscoop af te huren. De première van de film was gepland voor vrijdag 14 oktober 1921. De Haagse afdeling van de Nederlandse Bioscoop Bond besloot uit protest tegen een maatregel van B&W op het laatste moment nog even roet in het eten te gooien. De vertoning, voornamelijk voor invites van de Haagse Volksuniversiteit, ging toch door. Met Otto Zeegers als explicateur en Julius Röntgen zelf aan de piano was ze een groot succes. De enige smet op de avond was D. J. van der Ven die met een inleiding waar maar geen einde aan kwam, het publiek tegen zich innam. Voor Polygoon was het de druppel die de emmer deed overlopen. De broers Ochse besloten niet verder te gaan met de folklorist die tijdens de opnamen al een voortdurende bron van ergernis was geweest en zich bovendien als een echte geldwolf ontpopt had.

NEERLAND'S VOLKSLEVEN IN DE LENTE was commercieel gezien een flop. Begin 1922 verkocht het syndicaat Pelster-Stoop de rechten van de film daarom maar aan Polygoon. Dan zagen de heren nog iets van hun geld. Daar stond echter tegenover dat de film Polygoon een goede naam bezorgd had bij de pers en de bioscoophervormers. Met name de filmbeelden van I. A. Ochse werden regelmatig geprezen."

Beschrijving "Lentefilm"
Voorspel
(5."Katjes plukken in een Brabantsch ven"): twee personen in roeiboot met lading takken op ven, 18"; -(6. "De staldeuren gaan open"): boer/herder opent deur schaapskooi, schapen komen naar buiten, 38"; herder met schaapskudde door dorp en in weiland, 42"; -koeien komen uit stal, springen en rennen, 25"; boerenknechten leiden paarden uit stal, 25"; cu paard 7"; (7."Voorjaardrukte op een Zuid-Bevelandsche hoeve"): landarbeiders bij schudzeef (9"), op achtergrond: man besproeit boom, door paarden voortgetrokken zaaimachine (9"), paard trekt kar (11"), wals (5"); -boerinnen in klederdracht staan in deuropening, meisje met emmers aan juk komt aanlopen, paard en wagen geladen met suikerbieten rijdt schuur binnen, boerinnen doen rondedans om boer en twee boerinnen, totaal 35"; (mistig) ploegen mbv paard en wagen, 11"; -

(15. "NEERLAND'S VOLKSLEVEN IN DE LENTE. Eerste Deel.

Het Hoogtij van Paschen"). (16. Schinnen); 20:55 (49."Op weg naar het feodale kasteel van Mheer"): dorpsgezicht: man en vrouw wandelen weg af, kerk op achtergrond, 11"; -rijer (vaak schuddend beeld) langs: voetgangers, hoge muur met kruisbeeld, kerk, onder poort door binnenplaats op, 74"; -(50."Het ceremonieele omhakken van de winterpaal op het kasteelplein"): militair/schutter komt te paard binnenplaats kasteel van Mheer oprijden en krijgt versierselen om, 50". Aantekening : Opnamedatum: van half maart tot half mei 1921, olv I.A. Ochse (artistieke leiding) en D.J. van der Ven (wetenschappelijke leiding). Datum première: vrijdag 14 oktober 1921. Julius Röntgen componeerde de filmmuziek, gebaseerd op oude volkswijsjes. -Schutterij plus muziekkorps trekken kasteelbrug over, 34" en lopen door poort binnenplaats met zg winterpaal op, 22"; soldaten met beremutsen hakken groen van paal, drinken een glas en hakken paal om, 2'22"; (51."De winter is overwonnen. De schutterij trekt op als Meigilde naar de voorjaarsweide..."): schutterij en muziekkorps verlaten binnenplaats 23"; -(52."..waar onder de bloeiende kersenboomen de aloude Cramignon gedanst wordt. 53.Hei, 't is in de Mei zoo blij!"): rondedans om boom, kasteel van Mheer op achtergrond, 26"; -(54."Einde van het Tweede Deel.

"DEEL 2. NEERLAND'S VOLKSLEVEN IN DE LENTE. Tweede deel. Hei, 't is in de Mei zoo blij!. Het planten van den St. Brigidaboom te Noorbeek in het uiterste zuiden van Limburg"): paasstaak voor kerk en het omhalen ervan 39"; -(36."Het kameren tijdens het wegbrengen van den ouden boom"): gebukte man strooit iets (buskruid?) langs rij potten 20" en brengt die mbv lange stok tot explosie, 34"; 45:55 (37. "Het versieren van de St. Brigida-paarden"): paarden krijgen bloemversiering op 37"; (38. "In het ravijn"): kinderen lopen door ravijn in bos 23"; het omhakken, afhakken takken en op kar hijsen van boom 76"; -St. Brigida-paarden trekken kar met boom 23"; 48:35 cu kar met boom en wrikkende en duwende mannen 28"; -(39."De Mei-rit" door Noorbeeks' heuvellanden"): St. Brigida-paarden lopen door veld (opstuivend zand) 24"; -kar met paasstaak met mannen erop, voortgetrokken door paard, 39". -Optocht door dorp met St. Brigidda-paarden en paasstaak 48"; -(40. "Laat in den avond van 9 april richt de "Jonkheid van Noorbeek" de nieuwe St. Brigidaboom op"): staak bij kerk, vlag, menigte, 31"; man met jeneverkruik, man met vaandel 6"; -mistig: heuvellandschap 12"; -(42."Voorjaarsleven op de oude pachthoeve Terborg te Schinnen"): boerin voert kippen 14"; varkens, kippen, hooi, biggetjes, 32"; 52:34 man op trap 'belaagd' door lammeren 18"; -(43."Het afrijden der paarden"): mannen rennen met vier paarden brug op en neer 22". SCHINNEN: -ruiters en paarden waden door kolkend water bij waterrad 38"; -pan van koeien in poel naar kolkend water, 18"; -(44."De komst van de Pinksterblom op de hoeve"): groep meisjes met vlaggen en versierde kinderwagen 43"; -(45."Het Mei-Koninginnetje van Schinnen"): cu meisje 6"; 55:04 (46. "Aan de molenkolk"): waterrad en kolkend water 15"; WYLRE: -(47. "Van de hoeve naar het kasteel" 48."De Mei-oefeningen der aloude nobele schutterij in het park van het kasteel te Wylre"): brug met gedeelte kasteel 7" waarover schutterij, trommelslager voorop, marcheert 29", schutterij wandelt park in 36"; -schutterij exerceert op veld bij kasteel 34"; cu tamboer-maître en trommelslager 14", cu tamboer-maître 8"; -(48.a. "Na afloop der exercities ontvangt de kasteelvrouwe de staf der schuuterij en schenkt eerewijn"): staf schutterij poseert 7" en bestijgt kasteeltrap 31", waar het glas geheven wordt met dame 22". vervolg: -Korte herhaling: staf schutterij op trap heft glas met dame; -pan van water naar meisjes in klederdracht zittend in weiland onder bloeiende bomen, boerderij op achtergrond, 23"; -

55. NEERLAND'S VOLKSLEVEN IN DE LENTE. Derde Deel. Van de Zeeuwsche eilanden naar de groote steden."). -(84."Meifluitjes maken"): jongen snijdt fluitje uit tak en blaast erop 23"; (85."Het eeken in het Veluwsche Meibosch"): -oude boerin met kat 9"; -boeren en boerinnen bij rieten hut gaan met emmers, kruiwagen, schoppen, ketels en geit op weg 21"; -gezelschap over weggetje, aankomst bij eiken kreupelhout 48"; -boer graaft gat en plaatst boomstam 16"; -eken: boeren kappen kreupelhout dat vrouwen ontdoen van bast 30"; -boerin steekt vuur aan onder ketel, kind kijkt toe 17". -Herhaling vorig shot: pan kale bomen, kerk op achtergrond 11"; -(17. "Bim, bam, beieren. De koster lust wel eieren"): man (palmtakje in hand) en vrouw bellen aan, geven manden af, bekijken aan de buitenmuur hangende voorwerpen en krijgen manden gevuld met eieren terug, 43"; -(18."Het verbergen van de Paascheieren"): man toont hoed met eieren en verbergt ze; -(19."De klokken komen terug uit Rome, alleluja is gezongen en de vasten gesprongen"): kinderen wijzen naar boven, kijken naar de lucht en gaan zoeken; (20. "Krombroodjes rapen in den Kollenberg bij Sittard"): kinderen zoekend naar en met broodjes bij berg, 48"; (21."Het maken van de palmpaasch bij bakker Stakebrand"): bakkers leggen deeg op blik 15", cu vlechten deeg 23", bakker bij oven 10" en palmpaasje makend 42". -(23. "De Denekampsche jeugd zingt op zijn rondgang door het dorp 'Palm, palm, poaschen, Loat de koekoek roazen, Loat den kiwiet zingen, Den kriege wi 'j lekkerde dingen"): kinderen met Palmpaasjes 46"; -(24. "Ootmarsum"): -dorpsgezicht, kerk, platteland 7"; -vrouw in (kerk-) klederdracht en jongetje in matrozenpak op leeg kerkplein 9"; -menigte mannen en jongens loopt zingend door straten, meisjes kijken toe, 46"; -mannen, jongens en meisjes lopen langs berg takken op weiland, kerk en dorp op achtergrond, 34"; -menigte wandelt door straat 22"; -vögelen: mannen en jongens gaan hand in hand, zingend ("Christus is opgestanden") over straat, 2'02"; mannen tillen na afloop, in menigte, kinderen in de lucht, 28". (27."De palmstaaksleepen in Denekamp". 'Judas' gardert eieren en koopt brood"): groep jongens op klompen, met palmtakjes, jongen met mand voorop, lopen naar deuropening, 20"; cu jongen pet op, palmtakje en (kort) ei in de hand, 14"; -(28."De helpers van 'Judas'aan het werk"): jongens laden paard en wagen met takken 15"; -(29."De paaschtaak-sleepers komen op den Bögelskamp den boom halen"): menigte komt door bos/par op tuinhek toelopen 15"; 41:02 (burgemeesters?)vrouw met twee jongens in tuin 15"; jongens nemen pet af voor man (half in beeld) die met stok boom aanwijst 12"; omhakken en omtrekken van boom en afhakken takken, 50"; -(30."Het sleepen"): menigte sleept paasstaak voort 55"; (31."Laat in den Paaschavond van 1921 wordt de staak gericht"): oprichten paasstaak mbv ladders, jongen klomt op ladder, pan langs staak met ton in top, 32". -Korte herhaling vorig shot; oprichten staak met vlag en kerstboom in top, langs gevel van gebouw in aanbouw, kerk op achtergond, 46"; -

(55."NEERLAND'S VOLKSLEVEN IN DE LENTE 4e deel. Van de Zeeuwsche eilanden naar de groote steden"): boer achter ploeg en paard onder bomen vol bloesem 4"; -(57."IN DE SINXENDAGEN. Katholieke kerkdracht in Zuid-Beveland"): boer, twee boerinnen en twee meisjes in klederdracht 9"; -(58."Uitgang van de Protestantsche kerk op Pinksterzondag te 's Heer-Arendskerke): kerkgangers, veel boerinnen met bijbeltjes, bij uitgaan kerk (alleen déur zichtbaar); (59."Het ringrijden in Walcheren"): diversen shots (totaal 1'31") ringsteken door boeren te paard, meisjes en boerinnen langs de kant, man die ring bevestigt, verder shots van: (60."De oppasser"): man met jeneverkruik die zingt en danst, (61."De prijzenlat met de houten pollepel"): cu lat met pakjes en pollepel aan boom, (62."Het zetten van de krijtstreep"): jonge boeren kloppen hun paard op de hals, (63."Het Jonassen"): man wordt in de lucht gegooid; -(64."Het Schoven"): dorpsgezicht: huifkar komt straat in, gevolgd door jonge boeren te paard 17" -jongen voert paard 11"; (65."Walcherensche kermisvreugd op Pinkster-drie"): dorpsgezicht: menigte mensen bij draaimolen, kerk op achtergrond 8" -diverse shots kermis: carrousel, meisjes in klederdracht 26", zweefmolen, 67" totaal; -man probeert bal door cirkel te werpen 14". (67."Het doelschieten met den armborst"): boer schiet op schijf 21"; -(68."Op het platteland van Zeeland wordt overal het handboogschieten nog in eere gehouden"): schietende mannen, het plaatsen van doel boven in paal, en cu jongen die ter bescherming, rieten schild op pet draagt, 76"; (69."Theevisite op den Vlietberg in den burgemeestershof te Wemeldinge"): gezelschap in klederdracht komt aangewandeld, op achtergrond veel bloesem, 33"; -gezelschap in kring, vrouw schenkt thee, rechts: burgemeester Wabeke, 25"; -(70."Burgemeester Wabeke proeft een babbelaar"):... en drinkt thee, 14"; -(71."Zeeland is een land van melk en honing"): poezen drinken melk uit emmer 9"; geit bij boom 7"; kippen met kuikens 13"; -(72."Zeeland's wilde bloemenpracht"): boerin plukt bloemen 11"; -landschap, platteland: twee bomen, hekje, bloeiende veldbloemen, 13"; (73."Hollands gekweekte bloemenweelde"): cu hyacinten 7"; bollenveld met arbeider(s) 13" 6"; bollenveld met jongen die tulpen 'onthooft', kruiwagen (met "WVL AZ") op voorgrond, 11"; -(74."Bolletjes dag"): diverse shots verkeer: vnl fietsers met bloemslingers en boeketjes, 30"; -man hangt bloemslingers op en geeft man poppetje, 12"; -kinderen met bloemslingers op grasveld, 13"; -(77."Een aprilmorgen in het Rotterdamsche Woudenstein"): vaarshot langs begroeide waterkant, 22"; (78."Met de Ons Huis-kinderen naar Woudenstein"): vrachtwagens met kinderen rijden op kamera af, 31"; -kinderen plukken wilde bloemen, 8"; kinderen met bossen bloemen wandelen in rij over paadje, 14". -(79."Plantjes uitdeeling aan de Jordaan-kinderen in Ons Huis te Amsterdam"): man met bolhoed geeft in tuin van Ons Huis in Amsterdam, onderricht in het verpotten van een plant 35"; kinderen krijgen plantjes 15"; cu meisje ruikt aan plantje 3"; -(80."Bloemenplukken aan de Schinkelboorden"): kinderen plukken bloemen, maken er bossen van, cu meisje met bloemen, totaal 27"; -kinderen met bloemen komen over gracht in rij aanlopen 25"; (81."Nu wordt de lente de Jordaan ingedragen"): kinderen met bloemen in optocht door versierde straat, 40"; -zwart, negatiefnummer, herhaling vorig beeld, totaal 25"; -boerin in klederdracht port vuurtje op en hangt er een ketel boven, op achtergrond is men aan het eken (eiken kreupelhout van bast ontdoen), 23"; (86."Rouw in eekersland"): beierende klok 3"; -(87."Boerenbegrafenis te Hierden"): kar met rouwenden komt aanrijden, stopt, gezelschap stapt uit, 77"; -rouwstoet te voet 47"; (88."Rouw in Giethoorn")": doodskist en stoelen worden in punter geplaatst, vrouwen in rouwkleding stappen in, punter vaart af, 52"; -punter met rouwenden onder brug door waarover gezelschap loopt, 35"; -punter meert af, vrouwen stappen aan wal 43"; -cu vrouw in rouwkleding 5"; kerkhof met grafstenen 4"; beierende klok 2"; (89."Achterhoeks lenteleven"): dorpsomroeper leest brief voor 13" (inhoud brief zie aantekening); -(91."Het bakken der brooden op de boerenerven"): boer bij brandende oven, brood wordt in oven geschoven, eruit gehaald en op kruiwagen geladen, 73"; -boerin met kruiwagen en brood 20". Aantekening : -Inhoud brief, die in dit onderwerp ontbreekt, maar wel in de originele kopie zit, luidt: "Hedenmiddag te drie uur zal naar oude gewoonte aan de Muldersfluite de uitdeeling plaats hebben der Hemelvaartsbrooden in tegenwoordigheid van burgemeesters, diaken en armenmeesters der gemeenten Hengelo en Zelhem." -(93."Het wegen en verdeelen")": broden worden gewogen 61"; cu man met hoge hoed 9"; brood wordt gewogen en krijgt merk 16"; -mannen achter tafels roken Goudse pijpen, "Gouwenaars"; 15"; (wellicht: 94."En daarna danst men op de bloemenwei van de Muldersfluite, de Achterhoeksche boerendansen op muziek van den ouden speelman". 95."De Geldersche boerendans". 96."De Driekusman". 97."Ik en m'n Mêke naor Haoksbarge goan" 97.a."Riepe, riepe, garste" 98."Gaitdiene, uut d'n achterhoek"): cu man speelt accordeon 19"; gezelschap in klederdracht aan het volksdansen, op voorgrond speelman, 38"; volksdansen in de wei 3'05"; (99."De brooduitdeeling in de Ageler esch op Maandag beloken Pinkster"): boeren met broden op de rug lopen over veld 30"; cu één van hen 6"; -boer, brood op de rug, komt aanlopen en gaat in het gras zitten bij groepje boeren met broden naast hen, rechts spelende kinderen, 24"; -pijprokende boeren zittend in het gras, broden op voorgrond, 15"; -boeren, vrouwen en kind, bidden geknield, 9"; -liefdadigheid: boer breekt brood en deelt uit aan kind (armoede) 20"; -boeren, vrouwen en kinderen, geknield biddend, 42" (100."Einde van het Vierde Deel."