Het museum van het Koninklijk Instituut werd in 1864 opgericht als Koloniaal Museum en ging in 1910 op in het nieuwe Koloniaal Instituut, de voorganger van het huidige Koninklijk Instituut voor de Tropen.

Op initiatief van Frederik Willem van Eeden, vader van de beroemde schrijver, en secretaris van de Maatschappij ter bevordering van Nijverheid, opent het Koloniaal Museum in Haarlem in 1871 zijn deuren. Het doel: ‘grondstoffen, natuurvoortbrengselen en volksvlijt uit de Nederlandsche overzeesche bezittingen’ te tonen.

De intentie om 'Nederlandsche overzeesche bezittingen' te tonen, breed gedragen door een gemêleerde en bevlogen groep ondernemers en politici, werd later verfijnd. Onder invloed van de vergelijkende volkenkunde ging het meer om het bijeenbrengen van een zo compleet mogelijke verzameling voorwerpen. Een collectie die ‘op de tegenwoordige toestand van de volken betrekking heeft ter vermeerdering van kennis over huishouding, zeden en gewoonten van deze bevolking’. Geen zuiver kunst- of etnisch museum dus, maar een plek met ruimte voor kennisoverdracht en stimulering van handel en welvaart.

Amsterdam

Wanneer in 1926 de opvolger van het Haarlemse museum, het huidige gebouw in Amsterdam-Oost, wordt ingewijd als Koloniaal Instituut, telt de collectie al 30.000 voorwerpen plus een aanzienlijke fotocollectie. ‘Nu is dan door koningin Wilhelmina het Instituut geopend’, schreef het Algemeen Handelsblad hierover op 9 oktober 1926, ‘dat de band tusschen Nederland en zijne koloniën in Oost en West ongetwijfeld nauwer zal snoeren.’ Het was ‘een gewichtig oogenblik in de geschiedenis van Nederland, van de koloniën en van Amsterdam’.

Om dit belang te benadrukken, was de koningin bij de opening aanwezig Op de filmbeelden zien we haar arriveren, maar helaas kunnen we niet horen wat ze toen zei. Gelukkig stonden haar woorden een dag later in de krant.

‘Gaarne voldoe ik aan het verzoek om dit indrukwekkende gebouw in te wijden, ook omdat ik er prijs op stel mij op dit gedenkwaardig oogenblik te kunnen aansluiten bij de hulde, die terecht gebracht is aan allen, die aan de totstandkoming van het Koloniaal Instituut hebben deel gehad.

Nog herinner ik mij levendig hoe de heer Cremer mij voor het eerst vol geestdrift over zijn met den heer Hubrecht beraamde plannen sprak. Wat zij, mannen van den wijden blik en de forsche daad, toen in den geest zagen is thans werkelijkheid geworden; dank zij het inzicht, de geestkracht en de volharding hunner medewerkers; dank zij de offervaardigheid van velen.

In een haar waardig tehuis zal deze grootsche stichting hare heilzame werkzaamheid ten volle kunnen ontplooien. Maar bovenal vertolkt dit trotsche gebouw de ernst en zekerheid van onze overtuiging, dat de belangen en nooden van Oost- en West-Indië ook die van Nederland zijn en voorgoed voorbij de tijden, toen nog maar weinigen hier dat toonden te beseffen.

Moge het lot tot in lengte van dagen tegenover landzaat en vreemdeling blijven getuigen, dat deze landen en de groote gewesten van overzee, hoezeer door wijde wateren gescheiden, in voor- en tegenspoed, in werken en streven, één zijn en blijven.’

Aldus Wilhelmina, die hierna een medaille van het Koloniaal Instituut aangeboden kreeg.

Van deze plechtigheid bestaan dus nog de originele filmbeelden, die op deze pagina zijn te zien. Ook andere historische opnames uit de vorige eeuw zijn hier te bekijken.