Ski-kampioene en afslank-goeroe Bij de dood van Gratia Schimmelpenninck van der Oye

Gratia Schimmelpenninck van der Oye was de derde dochter van de voorzitter van het NOC ten tijde van de Olympische Spelen in Amsterdam. Ze werd geboren in Doorn, de gemeente waar haar vader burgemeester was. Het was toevallig de plaats waarnaar de Duitse keizer vluchtte na de Eerste Wereldoorlog.

Schimmelpenninck van der Oye was van adellijke afkomst en sinds haar huwelijk in 1939 met Henri van den Bergh leverde dat haar een indrukwekkende naam op: Gratia Maria Margretha Baronesse van den Bergh - Schimmelpenninck van der Oye.

Opgegroeid in een olympisch milieu, begon ze als negentienjarige met de alpinesport, gesteund door haar ouders. Voor hun dochter kochten zij een huisje in het Oostenrijkse Kitzbühl, waar ze lekker kon stoeien. Voor haar trainingen sloot ze zich aan de bij haar mannelijke collega’s. Halverwege de jaren dertig bouwde ze een internationale naam op in haar sport.

Het is heel apart, maar de eerste Nederlandse vrouw op de Olympische Winterspelen stond niet op het ijs, maar op de ski. In 1936 behoorde Schimmelpenninck van der Oye tot de Nederlandse olympische ploeg.

Deze Winterspelen waren in het Duitse Garmisch Partenkirchen en dienden als generale repetitie voor de beruchte Nazi-Spelen in Berlijn een half jaar later. Vanzelfsprekend was ook haar vader aanwezig. Dat kwam goed uit, want heel even dreigde voor Gratia uitsluiting van deelname. Vlak voor de wedstrijd op het onderdeel alpineski kreeg ze volkomen onverwacht de mededeling dat ze wegens overtreding van de amateurbepalingen niet mocht meedoen. Haar vader benaderde hierop meteen Reichssportführer Hans von Tschammer und Osten, die nergens van wist en de uitsluiting ongedaan maakte.

De wedstrijd viel tegen. Dagblad Het Vaderland schreef: ‘Freule Schimmelpenninck was met haar resultaat niet tevreden. Zij was tweemaal gevallen.’ Ze eindigde als veertiende.

Louis Quarles van Ufford, vice-president van het Nederlands Olympisch Comité, was ook aanwezig bij deze Winterspelen. Hij maakte filmbeelden hiervan, die heel bijzonder zijn, omdat ook Adolf Hitler erop is te zien. Er bestaan maar weinig filmbeelden met Hitler van zo nabij, die zonder toestemming zijn gemaakt.

Na haar sportcarrière begon Schimmelpenninck een eigen afslankclub. Begin jaren zestig waren afslankclubs nog een onbekend fenomeen. Wie wilde afvallen, moest het zelf doen.

In 1969 kwam daar verandering in. In Den Haag zette baronesse Gratia Schimmelpenninck van der Oye een advertentie in een lokale krant, waarin ze vrouwen opriep om naar een bijeenkomst te komen om overgewicht in groepsverband aan te pakken.

Gratia, zelf broodmager, had in een kibboets in Israël gezien hoe de steun van een groep kan helpen als mensen af willen vallen. Ze was vol enthousiasme en verwachtte veel reacties op haar advertentie, maar dat viel tegen. Er stonden welgeteld twee vrouwen op haar stoep...

Na de eerste teleurstelling liet Gratia zich door deze minimale opkomst niet uit het veld slaan en begon met de twee dames de eerste Nederlandse afslankclub: de Gratia Club voor Slankblijvers.

In 1972, toen deze Club was uitgegroeid tot twee groepjes van tien deelnemers, schreef Hanneke Groenteman in opdracht van Het Parool een stukje over de club. Ze verbond wel één voorwaarde aan het artikel: Gratia moest ook in Amsterdam een clubje beginnen. Groenteman: “Het was een intens chique vrouw, die twinsets droeg, een plissérok en pennyshoes, maar ze was heel tof op de een of andere manier. Dus we waren allemaal gek op haar. Voor haar deed je gewoon van alles”.

Op advies van Groenteman vroegen de makers van het populaire televisieprogramma Een Groot Uur U Gratia als deskundige in een uitzending over lijnen, in september 1972. Koos Postema interviewde de innemende Gratia voor miljoenen kijkers. De reacties stroomden daarop binnen. Iedereen wilde weten of er ook een club bij hen in de buurt was. Afvallen in groepsverband werd opeens een grote rage.

Gratia handelde snel. In no-time stoomde ze een groep leidsters klaar om de boodschap van de Slankblijvers te verspreiden. De club groeide plotseling uit tot een grote landelijke organisatie en werd snel geprofessionaliseerd. Binnen twee jaar stonden de Weight Watchers, die in de Verenigde Staten volgens ongeveer dezelfde methode werkten, al te trappelen om de club over te nemen.

In 1974 droeg Gratia de Club voor Slankblijvers over aan de Amerikaanse Jean Nidetch, oprichtster van de Weight Watchers. De club werd daarna duurder en massaler. Annie Disseldorp, die vanaf het begin al met Gratia meedeed: “Dat was niet zo leuk. We moesten groepen onder de 29 man sluiten.” De sfeer van stiekem wegen op zolderkamertjes was voorbij.

Andere Tijden maakte hierover in 2005 een aflevering, die hier nu weer is te zien.