Het is een Nederlandse variant op The Birds of America, dé vogelgids van de Verenigde Staten, die zo groot is dat veel vogels er levensgroot in afgebeeld kunnen staan. Maar de vijf delen van "Nederlandsche vogelen" verschenen al tussen 1770 en 1829, en daarmee is de reeks misschien wel een voorloper of inspirator geweest voor John James Audubons The Birds of America, dat uitkwam vanaf 1827 en waarvan het Teylers Museum in Haarlem nog een origineel in zijn bezit heeft. En hoewel de Nederlandsche Vogelen twee keer zo klein is, passen veel van de soorten met een beetje proppen nog steeds op ware grootte op de bladzijden.

Nederlandsche Vogelen behandelt 250 inheemse vogelsoorten, die uitgebreid beschreven en prachtig afgebeeld staan. De teksten van het eerste deel zijn van Cornelis Nozeman, de afbeeldingen van Christiaan Sepp. Latere delen zijn door anderen gemaakt, vanwege het grote tijdverschil tussen de eerste en laatste editie: 59 jaar.

Nederlandsche Vogelen wordt beschouwd als een van de hoogtepunten van de Nederlandse boekillustratie, en met een oorspronkelijke prijs van 525 gulden is het relatief gezien een van de duurste Nederlandse publicaties ooit. U kunt hier online door het eerste deel bladeren, binnenkort komt het tweede deel online.

Begin december 2011 was het twee keer raak in één week: de Koninklijke Bibliotheek kon twee unieke liedboekjes aanschaffen. De KB bezit al ruim 3500 liedboeken, dus wat is er zo bijzonder aan deze exemplaren? Erik Geleijns, inhoudelijk expert van de KB, heeft een paradoxale verklaring: “Het aardige van liedboekjes is dat ze zo zeldzaam zijn, juist omdat er zoveel van gedrukt werden. Als je drukt in een ontzettend hoge oplage, dan blijven daar altijd minder van over dan bij een kleine uitgave. Denk aan almanakken: er werden duizenden van gedrukt, maar aan eind van het jaar gooide je ze de open haard in. Hetzelfde geldt voor liedboeken: op een gegeven moment waren de liedjes uit de mode en dan werd het oud papier.”

Het gaat om “De wel-klingende luyte” uit 1647, een dik boek van ruim 900 pagina’s, vol christelijke liederen, en om “’t Maes-sluysche lust-hofje” uit 1684. Vol liedjes die al lang aan de Nederlandse taal verloren zijn gegaan, met teksten als “Des werelds ijdelheid vergaet, uw liefde brandt daar zonder maet.” Het is onbekend hoe de liedjes hebben geklonken, maar voor de KB deed Louis Grijp toch een poging. Grijp is hoofd van het Documentatie- en Onderzoekscentrum van het Nederlandse lied bij het Meertens Instituut. Hier zingt hij een fragment uit “De strijd tussen de geest en het vlees”.

Wat hebben we, hoe ziet het eruit en waar dient het voor? Met kille administratieve precisie legde de Verenigde Oost-Indische Compagnie haar bezittingen vast. Naast elk hutje en boompje staat met pen een toelichting geschreven. Karijn Delen is namens het Nationaal Archief verantwoordelijk voor deze expositie. Delen: “De VOC was een zeer goed gedocumenteerde organisatie, in woord en in beeld. Daar plukken we nu de vruchten van.” Uit 1778 dateert deze panoramakaart van Tafelbaai, getekend door de Nederlandse ontdekkingsreiziger van Schotse afkomst Robert Jacob Gordon. “Hoe langer je ernaar kijkt, hoe meer je ziet,” licht Delen haar keuze toe. En het zichtbare deel van deze afbeelding is pas het begin: er is geen vitrine in de Verdieping waarin een vijftien meter brede rol papier uitgerold kan worden. Delen: “We hebben vijf van deze rollen. Je zou ze aan elkaar kunnen plakken en dan is het alsof je de Tafelbaai rondvaart.” Geleijns: “Het is een soort Panorama Mesdag.”

Heeft u er ook eentje gehad vroeger? Vrienden of klasgenoten schreven hun favoriete kleur, eten en film in een boekje en zo had je waardevolle herinneringen aan hen vastgelegd om er later nog eens naar terug te kijken. Uit 1600 dateert deze verre voorloper van het hedendaagse (klasgenoten- of) vriendenboekje: het album amicorum van de Utrechtse student Johannes van Amstel van Mijnden, die zijn vrienden en relaties een boodschap, illustratie of beide liet opschrijven. De afbeelding in het album toont het Leidse Academie-gebouw aan het Rapenburg omstreeks 1600. Op het ijs wordt geschaatst.

Linggadjati, een magische naam uit een ver verleden. In dit Javaanse bergdorp kwamen Nederland en Indonesië in 1946 tot elkaar, in een laatste oprisping van vredeswil. Een half jaar later was die voorbij en brak de oorlog uit.

Dit ogenschijnlijk onbeduidende katern uit 29 maart 1947 markeert een belangrijke moment in de koloniale geschiedenis: het is een politiek akkoord tussen Nederland en de Republiek Indonesië. Nederland erkent daarmee het gezag van de eenzijdig uitgeroepen Republiek over Java, Madura en Sumatra. De Republiek zal samen met Nederland deel uit maken van een democratische staat op federatieve grondslag, de Verenigde Staten van Indonesië. Ook zullen beide partijen een Unie vormen, waarin de gemeenschappelijke belangen worden behartigd.

De Tweede Kamer wil echter alleen een uitgeklede versie van het akkoord accepteren. Ook ontstaan conflicten bij het uitvoering. Uiteindelijk zegt Nederland in 1947 de overeenkomst op en grijpt in met de zogenaamde politionele acties. Bekijk hier de uitzending van Andere Tijden over Linggadjati.

"Het ziet er allemaal vrolijk uit," opent Karijn Delen, "maar als je bedenkt dat hier vandaan honderdduizenden slaven naar de Antillen zijn verscheept..." De prent 'Aanzicht van Fort Elmina' is een document waarin de overzeese bezittingen van de Verenigde West-Indische Compagnie werden vastgelegd. Nog altijd staat het fort symbool voor de duistere kant van de Nederlandse overzeese handel, de slavernij. Toch maakt het aanzicht duidelijk dat dit een dag is als alle anderen: in het wat kinderlijke perspectief wappert een Nederlandse vlag fier boven het fort, rook kringelt uit de houten huisjes, en op de voorgrond lopen inheemse bewoners als blauwzwarte mannetjes met handelswaren op het hoofd.

In opdracht van prins Maurits verovert een Hollandse vloot van 800 man in 1637 dit belangrijkste fort van de Portugezen in West-Afrika, Sao Jorge Da Mina. Het is bekend als St. George d'Elmina, vernoemd naar het dorp Mina en de berg Sao Jorge. Na de verovering van het kasteel Da Mina wordt het versterkt door de aanleg van extra forten, zoals Coenraadsburg bovenop de berg St. Jorge. Elmina wordt het hoofdkwartier van de Hollanders in West-Afrika, dat tot hun vertrek in 1872 in Nederlandse handen blijft. De stad is vooral belangrijk als slavendepot voor de West-Indische Compagnie.

Bekijk de webexpo over de VOC/WIC. Op deze pagina kun je de favoriete keuze zien van Roué Verveer, de presentator van de serie de Slavernij. Bekijk hier afleverning 3 van De Slavernij, waarin die andere presentator, Daphne Bunskoek, een bezoek brengt aan Fort Elmina.

De Topstukken-tentoonstelling in de Verdieping van Nederland is tot en met 11 maart 2012 gratis te bezoeken. De Verdieping van Nederland bevindt zich in het verbindingsgebied tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief, vlak naast Den Haag CS en is zes dagen per week gratis toegankelijk. Kijk hier voor meer informatie.