Rood-blauw-gele vlaggen, kaarsjes en bibberende stilte. Zo’n tweehonderd Tibetanen en belangengroepen trotseerden vorige week de vorst op de Dam in Amsterdam voor een ingetogen schreeuw om aandacht voor de Chinese onderdrukking in Tibet. Onderdrukking die vrijwel buiten het zicht van de wereld voortduurt en de Tibetanen tot uiterste wanhoop drijft. Zonder vrijheid van cultuur en religie is het leven voor hen uitzichtloos. Sinds maart 2011 hebben al twintig monniken en nonnen zich in brand gestoken, en op de dag van de wereldwijde demonstratie kwam er weer een slachtoffer bij.

"Ik heet Namgyal, dat betekent overwinning in het Tibetaans. Niet de overwinning op een vijand van buiten, maar op de ergste vijand, die van binnen: onwetendheid, haat, jaloezie, ongeduld. Deze maken ons ongelukkig." Namgyal Shakya (63) ontvluchtte Tibet begin jaren zestig en woont tegenwoordig in Venray. Shakya is namens de Tibetaanse gemeenschap een van de woordvoerders en op de Dam zong hij samen met een monnik met vastberaden stem het Tibetaanse volkslied.

Aanwezig SP-kamerlid Harry van Bommel betreurde de houding van de regering naar China: "Helaas heeft het nieuwe kabinet het beleid veranderd en gaat het meer voor economische diplomatie, zaken doen, dan voor mensenrechten." Van Bommel pleitte voor "voorwaarden in de handelsrelaties" en de noodzaak van "voortdurende aandacht voor dit onderwerp, zowel in de Tweede Kamer als in Europa en bij bezoeken aan China".

"Het leven is meer dan alleen geld," lacht Namgyal. "Meer en meer geld, meer wapens en elkaar bevechten; dit is het gevolg van de economie. Geld alleen kan de mens niet gelukkig maken. Als er geen mensenrechten zijn, geen vrijheid van meningsuiting en religie... In de Chinese grondwet staat vastgesteld dat minderheden hun rechten hebben, maar het communistische regime leeft dit niet na. Dit is niet eerlijk en de wereld moet dat weten."

Oktober 1950 steken veertigduizend troepen van communistisch China de rivier de Yangtze over naar Tibet. Volgens de Chinezen bevrijden ze Tibet van imperialisme en feodale slavernij en wordt Tibet herenigd met het moederland. In 1959 vlucht de geestelijk en politiek leider van de Tibetanen, de dalai lama, naar buurland India. In de grensplaats Dharmsala vestigt hij de Tibetaanse regering-in-ballingschap, van waaruit hij aandacht blijft richten op de toestand in Tibet.

Hel op aarde
De Dalai Lama stelt dat China Tibet heeft veranderd in "een hel op aarde" en eist een autonome staat, maar China beweert dat Tibet al eeuwenlang Chinees grondgebied is. Waar komen de claims van beide partijen vandaan? En wat is de rol van de dalai lama?

Christa Meindersma, directeur van het Prins Claus Fonds: "De autonomie die de dalai lama vraagt is eigenlijk een voortzetting van de rol die al eeuwenlang ingenomen is." Hoewel Tibet nooit deel is geweest van China, is Chinese invloed altijd aanwezig geweest. Maar dat geldt ook voor de invloed van de Mongolen en later de Britten en de Sovjet-Unie.

Tibet vestigt zich in de zevende en achtste eeuw als zelfstandig rijk, dat in staat is zijn eigen grenzen ter verdedigen. Boeddhisme vervangt het oudere Bön-geloof en eind achtste eeuw verklaart koning Trisong Detsen het als staatsgeloof. In de zestiende eeuw vestigt het lama-systeem zich in Tibet. Eerste is de dalai lama alleen spiritueel leider, maar vanaf de vijfde dalai lama wordt hij ook wereldlijk en politiek leider. Barend ter Haar is hoogleraar Chinese geschiedenis in Leiden. Volgens Ter Haar heeft Tibet al eeuwen een complexe relatie met de voorlopers van het moderne China en hij ziet de zetel van de dalai lama als speelbal van de aanwezige mogendheden: "Vanaf de zestiende eeuw proberen Mongolen hun macht uit te oefenen via dalai lama's. Hun voornaamste concurrent, de Manchu-dynastie, neemt dit later over. Het gaat dan niet om het veroveren van Tibet, maar om de Mongolen te controleren moet je dalai lama controleren. De dalai lama was weliswaar de formele baas, maar hij werd jong gehouden, zodat mensen er omheen zonder last te hebben van het ritueel macht uit konden blijven oefenen."

Meindersma ondernam zelf eind jaren tachtig een reis naar Tibet en zo raakte ze betrokken bij de kwestie Tibet. Ze beaamt die verwevenheid van machten: "Eeuwenlang is er een ingewikkelde machtsbalans en heeft Tibet een aparte status, die je het beste kunt omschrijven als een externe rechtspersoonlijkheid. Vanaf de negentiende eeuw valt Tibet ook nog eens onder de invloedssfeer van de Britten. Je ziet dan steeds een balans tussen invloed van China en van de Britten. Tot het uiteenvallen van het Britse rijk en de onafhankelijkheid van India in 1948." En dan gaat het snel. Ter Haar: "Vanaf 1911 zie je dat China territoriale aanspraak gaat maken op Tibet. Maar het duurt pas tot 1949 voordat ze dit in praktijk brengen. Niet omdat ze niet wilden, maar omdat ze niet konden."

De Amerikanen voorzien deze Chinese interesse al in juli 1944, zo rapporteert de CIA: "De Chinese houding naar de Tibetanen is hebzuchtig en arrogant. De Chinezen kijken naar de Tibetaanse rijkdom als de hunne om te exploiteren door ofwel belasting of handel. De Chinezen zijn er volledig van overtuigd dat de Tibetaan eindeloos barbaars is en beschouwt het legitiem om Chinese kolonisten op Tibetaans land te plaatsen en om politieke organisatie van de Tibetanen zoveel mogelijk teniet te doen." Natuurlijk hadden ook de Verenigde Staten stiekem een oogje op Tibet, wat ook blijkt uit de documentaire "Inside Tibet" uit 1943 (zie onderaan). Als China in oktober 1949 de Volksrepubliek uitroept is er dan ook weinig bedenktijd nodig in Peking. Krap een jaar later valt China Tibet binnen en walst het communistische leger heen over de slecht uitgeruste Tibetanen.

Vrede
Na het volkslied werd het sein gegeven. Fakkels werden ontstoken en de menigte vertrok voor een protestmars door het centrum. Omstanders namen foto's en keken als betoverd naar de Tibetaanse stoet. Het vuur, gezang en de boodschappen op protestborden en posters: alles is prachtig en intens triest tegelijk.

“Volgens Mao bereik je vrede met de loop van een geweer, de dalai lama leert ons dat vrede komt met de kracht van compassie en liefde," zegt Namgyal Shakya. "Maar de Chinezen geloven nergens in. Niet eens in de waarheid, dus geloof niet wat de Chinese regering zegt." Shakya is bitter, want het zou allemaal zo eenvoudig kunnen zijn: "De hele wereld heeft het altijd over wereldvrede, maar dan komt de vraag waar te beginnen. Heel simpel: bij onszelf. We moeten vechten tegen onze innerlijke vijand om een vreedzaam mens te kunnen zijn. Als dat lukt kunnen we onze familie leren om vreedzaam te leven, dan kan onze familie de buurt leren in vrede te leven en tot slot zij de samenleving."

• Volgende week deel 2 met de Chinese invasie tot en met de vlucht van de dalai lama.

Bekijk en beluister
In OVT het gesprek met Christa Meindersma en Barend ter Haar, Richard Gere over The International Campaign for Tibet, en een collectie van foto's uit Tibet van voor de Chinese bezetting.

Bekijk hieronder de Amerikaanse documentaire "Inside Tibet" uit 1943 over een militaire en diplomatieke missie naar de binnenlanden van Tibet, van Gangtok in India, naar Lhasa, Tibet. Het gezelschap reist door Natu La en passeert Kechu La, stopt bij het ​​Britse treinstation in Gyantse, beoordeelt troepen van Tropji Regiment en wordt begeleid over de Brahmaputra-rivier. Met diverse beelden van Tibetaanse inboorlingen, het landschap, onderkomens, een religieus nieuwjaarsfeest, de Dalai Lama in Lhasa, kloosters en andere religieuze gebouwen.