Rembrandt van Rijn had een gat in zijn hand. Al tijdens zijn leven werd de kunstenaar beroemd en verdiende hij goed geld voor zijn schilderijen. Toch slaagde hij erin om consequent nog meer geld uit te geven, zodat hij steeds meer schuldeisers achter zich aankreeg. Toen hij in 1639 een huis in de St. Antoniebreestraat in Amsterdam kocht, betaalde hij slechts een derde van de koopsom van 13.000 gulden. En ondertussen gaf hij veel geld uit aan zijn kunstverzameling, waarvoor hij nieuwe schulden maakte die hij niet afbetaalde. Bovendien kreeg hij in de jaren ’50 van de zestiende eeuw minder portretopdrachten dan de jaren daarvoor.

Rembrandts schulden waren in 1656 zo groot geworden dat hij de Hoge Raad van Holland en Zeeland een verzoekschrift schreef om zijn faillissement aan te vragen. Op die manier bleef hij uit handen van de schuldeisers. Op 8 augustus 1656 verklaarde de Hoge Raad de kunstenaar officieel failliet. Het zou vervolgens tot 1658 duren voordat zijn laatste bezittingen waren verkocht. Zijn huis (het tegenwoordige Rembrandthuis) leverde slechts 11.000 gulden op.

Rembrandts vrouw Hendrickje en zijn zoon Titus zetten het werk voort in een vennootschap. Als Hendrickje in 1663 overlijdt, kan Titus het bedrijf niet overnemen omdat hij nog niet meerderjarig is. Pas met behulp van aanbevelingsbrieven van het stadsbestuur ontvangt hij een meerderjarigheidsverklaring in 1665, waardoor het bedrijf kan worden voortgezet. De meerderjarigheidsverklaring en het verzoek tot faillissement zijn nu te zien in een vitrine op de Verdieping van Nederland. Het oogt wat rommelig, maar in de inkt op het perkament is met enige moeite inderdaad de handtekening van Rembrandt te herkennen.

Karijn Delen is namens het Nationaal Archief verantwoordelijk voor deze expositie. Delen vindt het stuk haar favoriet: “Het is bijzonder om te beseffen wie deze documenten in handen heeft gehad.” Delen koos ze zelf uit voor de Topstukkenexpositie. “Ik heb ze niet zelf gevonden hoor! Een aantal jaren geleden is er een inventarisatie gemaakt van Rembrandt en Titus van Rijn en toen zijn deze naar boven gekomen. Het mooie is dat dit soort dingen nog te vinden is. Gewoon een kwestie van systematisch de collectie doorzoeken.”

Het was een meisje, en vanuit alle hoeken van de wereld kwamen de felicitaties. Het prinsesje werd geboren op vrijdag 30 april 1909 om tien voor zeven in de ochtend op het paleis Noordeinde in Den Haag. Op 1 mei doet de jonge vader, prins Hendrik van Mecklenburg, aangifte van de geboorte bij de burgerlijke stand. Het kind krijgt de namen Juliana Louise Emma Marie Wilhelmina, prinses der Nederlanden, prinses van Oranje-Nassau, hertogin van Mecklenburg.

Het geboortebericht wordt aan vele landen verstuurd en uit alle windstreken komen er felicitaties terug. Karijn Delen: “De geboorteakte van Juliana is een enorm perkamenten document. Daarbij zit een dik pakket met felicitaties van alle groten der aarde, zoals sultan Ben Yusef van Marokko, van de Japanse keizer, van Tsaar Nicolaas II en in het Latijn van Paus Pius X. De brieven zijn afkomstig uit het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken." De brieven zijn nog niet allemaal vertaald, dus bezoekers met kennis van het Arabisch, Japans en Latijn zijn welkom om ze naar het Nederlands te vertolken.

“Hoe klein ze ook zijn, je kunt het verdriet aflezen van de gezichten van de omstanders,” laat Erik Geleijns zien. Geleijns is namens de Koninklijke Bibliotheek inhoudelijk expert van deze expositie. De miniatuur-tekening van de kruisafname van Jezus Christus maakt deel uit van een vijftiende eeuws getijdenboek. “Niet bedoeld voor de waterstanden, maar voor gebeden voor privégebruik.” licht Geleijns toe. “Op bepaalde tijden op de dag kon zo’n boekje worden opengeslagen.” Het past in je handpalm, maar de tekst en tekeningen zijn uiterst gedetailleerd en bovendien schitterend versierd. Dit boekje is in 1998 ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de Koninklijke Bibliotheek voor 99 jaar in bruikleen gegeven door de Steenkolen Handels-Vereeniging.

We zien hoe Jozef van Arimathea en Nicodemus het lichaam van Christus van het kruis tillen. De afschuw en het verdriet zijn te lezen op de gezichten van de omstanders, onder wie Maria. De initiaal op de rechterbladzijde toont de bewening van Christus door zijn moeder en Maria Magdalena. Vakwerk, vermoedelijk gemaakt door de Meester van Zweder van Culemborg. Deze onbekende kunstenaar wordt zo genoemd, omdat hij rond 1425 een ander handschrift illustreerde voor Zweder van Culemborg, de bisschop van Utrecht. Dat vertoont veel overeenkomsten met dit getijdenboek. Bekijk het handschrift hier in zijn geheel.

Het is een vreemde gewaarwording: de handtekening van Adolf Hitler is te zien op de Verdieping van Nederland. Net als je met de handtekening van Rembrandt ineens dichter bij de meester bent, brengt deze linkshandige krabbel je dichterbij de Duitse dictator. En dat is een raar gevoel, vindt ook Karijn Delen: "De normale betrekkingen gingen gewoon door. In Nederland had men nauwelijks in de gaten wat er verderop gebeurd was."

Hoewel Duitsland op 1 september 1939 Polen binnenviel, bedreef Nederland nog volop handel met de Duitsers. Twee dagen na de oorlogsverklaring sluiten Nederland en Duitsland een verdrag over het ontginnen van steenkolenmijnen aan beide zijden van het riviertje de Worm, dat een deel van de grens vormt tussen Limburg en Duitsland. Het verdrag is getekend door Hitler en Von Ribbentrop, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken. Als buurlanden maken Nederland en Duitsland regelmatig afspraken over zaken van gemeenschappelijk belang. Tussen 1933 en 1940 komen zestien van zulke verdragen tot stand.

"Iedereen hoopt zoiets te vinden" verzucht Erik Geleijns. "Er gaan jaren voorbij dat we niet zulke ontdekkingen doen." Hoe de Donatus-fragmenten opdoken lijkt dan ook wel op archeologie in de bibliotheek: de strookjes waren als versteviging gebruikt in de band van een vijftiende-eeuws handschrift. Toen ze er in de jaren zeventig uitgehaald werden, bleek dat ze samen twee bladen waren uit een gedrukt boek: een middeleeuws schoolboekje, de 'Ars Minor' van Aelius Donatus.

Zulke 'Donaten' zijn generaties lang gebruikt om scholieren de Latijnse grammatica te leren en werden vrijwel altijd gedrukt op perkament. Ze zijn zelden gedateerd en worden tot de Nederlandse prototypografie gerekend, de allervroegste uitgaven die in ons land met losse letters gedrukt zijn. Als ze in onbruik raakten werden ze vaak versneden door boekbinders die ze gebruikten om boekbanden te verstevigen. Daarom zijn deze teksten vaak slechts als fragment overgeleverd.

Geleijns herinnert zich een andere vondst die in deze categorie valt: "Een jaar of tien geleden hebben we een boek uit 1522 met een werk van Erasmus gekocht; in de band om dat boek zaten op elkaar geplakte vellen van een tot dan toe onbekende uitgave van het Middelnederlandse toneelstuk Lanseloet van Denemerken”

De Topstukken-tentoonstelling in de Verdieping van Nederland is tot en met 11 maart 2012 gratis te bezoeken. De Verdieping van Nederland bevindt zich in het verbindingsgebied tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief, vlak naast Den Haag CS en is zes dagen per week gratis toegankelijk. Kijk hier voor meer informatie.

Volgende week het laatste deel van deze reeks, met het Akkoord van Linggadjati, het duurste vogelboek uit de Nederlandse geschiedenis en liedjesboeken uit de zeventiende eeuw.