Sinds 2005 exposeren de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief in de Verdieping van Nederland hun collecties. Er zijn thematische tentoonstellingen die op de actualiteit aansluiten, zoals 'Geschreven portretten' (2011), met brieven van historische figuren als Mata Hari en Gerard Reve. Ook zijn er regelmatig exposities met topstukken van beide instellingen. Juist deze topstukkententoonstellingen laten de enorme veelzijdigheid van de collecties zien: vitrines met Middeleeuwse getijdenboeken worden afgewisseld met VOC-documenten, en recentere archiefschatten zoals burgerbrieven aan de minister-president en historische voorpagina's van de New York Times.

En we kijken pas door een kier in de archiefdeur: nog steeds worden er vondsten gedaan in de enorme collecties. Zoals onlangs nog een storyboard van Marten Toonder, dat hij bij het Ministerie van Onderwijs, Kunst, en Wetenschappen indiende als deel van een subsidieaanvraag voor een tekenfilm. Met de voortschrijdende digitalisering van de collecties zal deze functie als waardevolle (nieuws-) bron alleen nog maar toenemen.

Karijn Delen is namens het NA verantwoordelijk voor de presentaties, en nam deze expositie onder haar hoede. Voor de KB is Erik Geleijns als informatiespecialist inhoudelijk de kenner. Delen: "We zijn allebei in de gezegende positie dat we heel veel topstukken in de collectie hebben. Die documenten kan je als bezoeker niet zomaar aanvragen, dan moet je wel een goede reden hebben. Wij beheren openbare collecties, wat betekent dat de stukken van ons allemaal zijn. Daarom willen we ze toch graag laten zien."

Maar wie bepaalt wat topstukken zijn? Geleijns: "We hebben collectiespecialisten die dat kunnen beoordelen. Ze kijken naar zeldzaamheid, historisch belang, of hoe mooi een stuk is. Ook nieuwe aanwinsten zoals twee recent aangeschafte zeventiende eeuwse liedboekjes stellen we tentoon." Maar het kan ook op een andere manier. Zo werd vorig jaar door onderzoekers ontdekt dat een handschrift uit de collectie honderd jaar ouder was dan werd gedacht. Geleijns: "En daarmee werd het het vroegste westerse medische handschrift (hier integraal te bekijken). We wisten niet dat het zo bijzonder was." Karijn Delen: "Voor het Nationaal Archief zijn het topstukken als het om een historische belangrijk persoon of gebeurtenis gaat. En soms kan het dienen als voorbeeld voor een grotere periode."

Zoals de brief die op 13 mei 1945 door een Haagse mevrouw werd gestuurd aan premier Schermerhorn. Net als zovelen wilde ze haar door de Duitsers gevorderde fiets terug. Maar er was meer aan de hand.

"Geachte excellentie,
Hartelijk dank voor de bevrijding. Mijn stale ros afgenomen door den vijand vraag ik ondergetekende aan U Excellentie terug daar ik ongelukkig ben en beter fietsen dan lopen kan. (....)
Ook vraag ik eerbiedig aan Uwe Excellentie mijn zoon die door den vijand werd mede genomen te bevrijden. (...) 18 jaar oud geboren 4 mei 1927, voornaam Gerret, familienaam St. Nicolaas."

Zoonlief keerde terug uit het werkkamp en werd herenigd met zijn moeder. Eind goed, al goed, maar de geschiedenis zou zich via het archief nog eens laten zien. Een aantal jaar geleden werd de brief afgedrukt in het populair-wetenschappelijke tijdschrift Quest. Een vriend herkende de naam van de zoon in kwestie, waarop deze zich meldde bij het Nationaal Archief. Delen: "Hij is toen langsgekomen om de brief van zijn moeder in handen te houden en te lezen. Dat geeft toch wel kippenvel."

De Topstukken-tentoonstelling in de Verdieping van Nederland is gratis te bezoeken en loopt van 11 januari tot en met 11 maart 2012. De Verdieping van Nederland bevindt zich in het verbindingsgebied tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief, vlak naast Den Haag CS en is zes dagen per week gratis toegankelijk. Kijk hier voor meer informatie.

Volgende week deel 2 met een selectie van topstukken.