Grondlegger deep ecology Honderd jaar Arne Naess

Arne Naess overleed in 2009, bijna 97 jaar oud. Noorwegen herinnerde hem toen als "monument" en een "nationaal geestelijk leider". Hij werd ook wel de "oude man met een glimlach" genoemd en is de bekendste filosoof uit de Noorse geschiedenis. Naess werd in 1939 de jongste professor ooit aan de Universiteit van Oslo, waar hij tot 1969 filosofie zou doceren. Hij was actief in de vredesbeweging, met name tussen 1940 en 1955, en liet zich inspireren door Mahatma Gandhi. Eind jaren veertig leidde hij een UNESCO-project over de Koude Oorlog, gericht op het verkennen van de ideologische tegenstellingen tussen Oost en West.

Naess drong er bij mensen altijd op aan het met hem oneens te zijn, want hij was dol op het voeren van debat. Mits inhoudelijk gevoerd, en niet polariserend. Als professor was hij de belichaming van "onorthodox". Zo zou hij tijdens zijn verblijf aan de Universiteit van Berkeley in de jaren zestig bij wijze van wetenschappelijk experiment LSD proberen. Vlak na de Tweede Wereldoorlog organiseerde Naess seminars waarbij hij Noorse verzetsstrijders en collaborateurs samenbracht om te discussiëren. Naess benadrukte dat mensen, zonder uitzondering, in eerste instantie mensen zijn: hij nodigde gevangenen uit in zijn lessen, om aan zijn studenten te demonstreren "dat er geen moordenaars zijn", maar dat dit "mensen zijn, die een moord gepleegd hebben".

In 1969 verliet Arne Naess de universiteit, om zich te richten op zijn ecologische ideeën, die volgens hem om politieke actie vroegen. Hij ontwikkelde een theorie die hij in 1973 'deep ecology' ('diepe ecologie', ook wel 'ecosofie' genoemd) doopte. Centraal in deze filosofie staat de opvatting dat alle levende wezens hun eigen intrinsieke waarde hebben, los van het nut voor de mens en daarom, in de woorden van Naess, "beschermd moeten worden tegen de vernietiging door miljarden mensen." Diezelfde mens is namelijk deel van de aarde en staat er niet los van, laat staan erboven. Naess liet zich bij het formuleren van zijn ideeën sterk beïnvloeden door Spinoza. 

Naess stelt in zijn deep ecology dat meer harmonie tussen mens en natuur bereikt kan worden door het laten afnemen van het bevolkingsaantal, het ontwikkelen van "zachte technologie" (techniek die minder druk uitoefent op het milieu), en de mens mag de natuur alleen aantasten voor zover dit nodig is om te kunnen voorzien in zijn vitale levensbehoeften. Daarnaast zijn veranderingen in basiswaarden en bewustzijn nodig: mensen moeten zich opnieuw sterker met de natuur verbonden voelen. Zelf trok Naess graag de bossen in en beklom bergen om die harmonie met de natuur te beleven. In 1950 leidde hij de eerste expeditie naar de Tirich Mir, een 7700 meter hoge berg in de Hindoe Kush, Pakistan, waarvan de bevolking gelooft dat het onmogelijk is deze te beklimmen door de aanwezigheid van heksen en demonen. In Noorwegen verbleef Naess vaak in de door hem in 1937 gebouwde berghut Tvergastein.

Naess' gedachtengoed heeft de wereldwijde milieubeweging voorzien van een filosofisch fundament en sterk beïnvloed, zoals Earth First! en de dierenrechtenbeweging. In Nederland heeft bijvoorbeeld De Kleine Aarde ideologische overeenkomsten met deep ecology. Naess realiseerde dat het verspreiden van deze kennis cruciaal is voor het voortbestaan van de aarde, zo blijkt ook uit een lezing die hij in 1986 gaf aan de Murdoch-University in Perth, Australië. In "Self Realization: An Ecological Approach to Being in the World” benadrukt hij nog eens het belang van een revolutie van het ego voor de ecologie, noem het egolutie of ecolutie:

"Waar de mensheid van kan houden meer dan uit plicht of vanuit morele aansporing is helaas zeer beperkt. Van de Renaissance tot de Tweede Wereldoorlog werden ongeveer vierhonderd wrede oorlogen uitgevochten door christelijke naties, meestal om de futielste redenen. Volgens mij moet er in de toekomst meer nadruk worden gegeven aan de voorwaarden die ons zelf van nature verbreden en verdiepen. Met een voldoende breed en diep gevoel van eigenwaarde, zullen ego en alter als tegenpolen stap voor stap worden geëlimineerd, als de verschillen worden overstegen." (...)

Met alter bedoel Naess het tegenovergestelde van ego, de ander. Het opheffen van de tegenstelling is volgens hem de sleutel, waarbij hij met Gaia doelt op de aarde, inclusief alle systemen zoals biosfeer, atmosfeer en hydrosfeer:

"Vroeg in het leven wordt ons sociale zelf voldoende ontwikkeld, zodat we een grote taart liever niet alleen eten, maar graag delen met onze familie en vrienden. We vereenzelvigen ons genoeg met deze mensen om in hun vreugde onze vreugde te zien, en onze teleurstelling te zien in de hunne. Nu is het tijd om te delen met al het verwaarloosde leven op aarde, door onze identificatie met alle levensvormen te verdiepen, met de ecosystemen en met Gaia, deze fantastische oude planeet van ons."

Call of the Mountain
Bekijk hieronder de documentaire "The call of the mountain" (Rerun Productions Nederland, 1997) waarin Arne Naess - gefilmd bij en in zijn berghut - en ideologisch verwanten zich uitlaten over Naess en over deep ecology. Aan het woord: Amerikaanse deep-ecology-denkers Bill Devall en George Sessions, de Indiase filosofe en eco-feminist Vandana Shiva, schrijfster en activiste Helena Norberg-Hodge, en milieukundige Harold Glasser.