Geschiedenis leert: Ceremonieel koningschap nodig Boek van de week: de Greet Hofmans-affaire

'Heb ik dan niet het recht mezelf te zijn' verzuchtte de vorstin voor de kerst-radiomicrofoon. En 'waarom bijvoorbeeld, trachten sommige mensen een wig te drijven tussen een man en een vrouw in vergeefse pogingen tot het vernietigen van een diepgewortelde eenheid'. Het was een emotievolle kersttoespraak die Juliana op 25 december 1956 hield. Het was dan ook een bijzonder zwaar jaar voor haar geweest. Prins Bernhard had gedreigd met echtscheiding en dochterlief, kroonprinses Beatrix was het meer eens geweest met papa dan met mama. Het huwelijk van de koningin, kortom, was bijna op de klippen gelopen. Oorzaak van dit alles: de rel rond de gebedsgenezeres mejuffrouw Greet Hofmans, en de bemoeienis van 'alles en iedereen' met een huwelijk wat maar niet gewoon wilde worden.

Alles en iedereen; dat wilde zeggen, het Duitse boulevardblad 'Der Spiegel', dat op influisteringen van prins Bernhard de kwestie rond Hofmans tot voorpaginanieuws had gemaakt, en het vaderlandsloze communistische dagblad 'De Waarheid', dat in tegenstelling tot de rest van de brave Nederlandse pers niet had gezwegen. En natuurlijk het kabinet Drees, dat zolang mogelijk had geprobeerd met pappen en nathouden de echtelijke crisis op Soestdijk te bezweren, maar dat uiteindelijk toch een commissie van wijze mannen instelde om de crisis te onderzoeken.

Het rapport van deze zogenoemde commissie Beel kwam precies vijftig jaar geleden tot stand en werd nooit openbaar. Sinds 1957 ligt het ongeopend in de kluizen van het Koninklijk Huis Archief, samen met het 'dossier Beel', dat vernoemd is naar de voorzitter van de commissie. Het nieuwste en eerste volledige boek over de Hofmans-affaire, geschreven door de historicus Lambert Giebels, komt derhalve op een mooi jubileum-moment. De Greet Hofmans-affaire. Hoe de Nederlandse monarchie bijna ten onder ging', heet het boek voluit.

En ook al heeft Giebels de 'geheime' documenten niet in mogen zien, hij weet waar hij het over heeft. Bovendien weet hij aannemelijk te maken, dat deze zorgvuldige bewaakte documenten niet zoveel zullen toevoegen aan zijn relaas. Kern van Giebels reconstructie is dat de Hofmans-affaire onderdeel is van de grotere 'kwestie Soestdijk'. Er was al een huwelijkscrisis, toen de gebedsgenezeres in beeld kwam, en tussen minister-president Drees en hare majesteit speelden er ook al jaren conflicten, bijvoorbeeld over haar koppige weigeren papieren te ondertekenen die zouden leiden tot de voltrekking van de doodstraf van oorlogsmisdadiger Willy Lages.

In het boek van Giebels zijn alle dramatische gebeurtenissen in de kleinmenselijke soap die grote politieke gevolgen had kunnen hebben terug te vinden en met geoefend oog voor het detail beschreven. Als het tot een echtscheiding was gekomen, dan had de koningin af moeten treden. Dat het zover niet kwam, was mede te danken aan Drees die de vorstin onder druk zette om werk te maken van het advies Beel. Dat hield in dat mejuffrouw Hofmans en haar hofpaladijnen zover weg mogelijk moesten getransporteerd van Juliana.

De Hofmans-affaire leert dat onze constitutionele monarchie eigenlijk aan revisie toe is, concludeert Giebels. Ondeugdelijk is vooral het leerstuk van de ministeriële verantwoordelijkheid -- dus dat voor alles wat de vorst doet, de regering verantwoording draagt. Door dat onding werd een huiselijk probleem tussen echtelieden een nationale zaak. Dergelijke onzinnigheden moeten in de toekomst worden vermeden, oordeelt Giebels. Hij bepleit daarom een 'gedepolitiseerd' uitsluitend ceremonieel koningschap, dat hij onder Beatrix niet, maar onder Willem Alexander mogelijk wel gerealiseerd ziet.

Jos Palm, redacteur OVT

'Lambert Giebels, De Greet Hofmans-Affaire. Hoe de monarchie bijna ten onder ging', Bert Bakker, 325 pagina's