Toen Erwin Mortier aan zijn roman Godenslaap begon te werken, viel het hem op dat er in België nog geen roman geschreven was over de Eerste Wereldoorlog. En dat was natuurlijk eigenaardig, want die Grote Oorlog heeft in Vlaanderen op een vreselijke manier huisgehouden. Dus aan gebeurtenissen, verhalen, pijnlijke herinneringen, verwoestingen en leed geen gebrek.

Waar ontbrak het dan wel aan?

Natuurlijk, de geschiedschrijvers hebben het hunne gedaan, vaak op een meeslepende manier. Zij hebben de tragedies van Ieper en Passchendaele van alle kanten belicht, geïnterpreteerd en beschreven. Maar dat is voor een romancier kennelijk niet voldoende. Zoals Claus met ‘ Het Verdriet van België’ de Vlamingen het boek over de Tweede Wereldoorlog geschonken heeft, zo verdiende de Grote Oorlog ook een literaire verwerking, vond Mortier. Een oorlog die veel meer is samengesteld uit losse verhalen over onnodig, onbegrijpelijk en zinloos leed dan de daarop volgende, die zich onder het regime van ideologieën voltrok en waarin dus goed en fout veel meer een rol speelde. Dat schrijft nu eenmaal makkelijker.

Maar daarmee kan het verhaal niet zijn afgedaan. Dus begon Mortier aan zijn roman Godenslaap. En daarvoor zocht hij alles bij elkaar dat door ooggetuigen over de oorlog rond Ieper is geschreven. Tijdens die speurtocht stuitte hij op de Amerikaanse verpleegster Ellen la Motte die, aangemoedigd door Gertrude Stein, vlak achter het front in een noodhospitaal werkte. Het was 1915, 1916. La Motte zag de soldaten binnenkomen en creperen. En ze schreef over wat ze zag en noemde het het vuil dat bovenkomt in het kielzog van de oorlog. Ze schreef over hoe mensen elkaar naar het leven staan en het leven voor elkaar tot een hel maken. Dit gebeurt ook in vredestijd, schreef ze, alleen niet zo duidelijk.

La Motte beschreef dus niet alleen wat ze waarnam in de Oorlog, maar ze tilde het er bovenuit en maakte de taferelen om haar heen tot veel verder strekkende parabels over hoe de mens de mens een wolf is.

Het was in een fase van de oorlog dat slechts verhalen van heldenmoed en kameraadschap tot de wereld buiten het front mochten doordringen. La Motte’s geluid was in dat koor een ongewenste dissonant en ze werd in Europa verboden. Toen Amerika in 1917 ging meedoen, strekte het verbod zich ook tot haar moederland uit. En zo werd ze vergeten.

La Motte kan verschrikkelijk goed schrijven, met scherpe blik en in de gebalde stijl van de tijd, die nu en dan doet denken aan Céline en dan weer aan de zakelijke rake toon van de Hemingway generatie. Ongetwijfeld speelt daar de invloed van Gertrude Stein mee.

Een jaar na Godenslaap is nu ook La Motte uitgegeven, in een vertaling door Mortier. En het is heel mooi om te zien hoe de romancier de ooggetuigen gebruikt als hij zijn eigen verhaal schrijft. Mortier laat zijn hoofdpersoon, om maar een voorbeeld te geven, op een terrasje meemaken hoe de kanonschoten van het Duitse geschut in Dixmuide de fundamenten onder een schijnbaar ontspannen samenzijn laat trillen. De kennis van hoe dat geschut over de Westhoek donderde, en wat dat bij mensen teweeg bracht, komt rechtstreeks uit het boek van La Motte. En dat brengt je als lezer dichterbij de oorlog dan je er ooit geweest bent.

Kennis van het verleden is niet alleen kennis van wat zich destijds heeft voorgedaan. Maar ook van wat mensen destijds en terugblikkend hebben doorgemaakt. Daar valt meer over te zeggen, natuurlijk, maar er wordt al veel duidelijk als je La Motte en Mortier leest.

In die volgorde.

Mathijs Deen , redacteur OVT

Het Kielzog van de Oorlog

Ellen La Motte

Bezige Bij

ISBN 9023442040

Godenslaap

Erwin Mortier

Bezige Bij

ISBN 9023427785