Het was de liefde die de Britse journalist Christopher de Bellaigue in 1995 naar Turkije lokte, om er te gaan wonen. En toen de liefde voor de vrouw doofde, laaide daarvoor in de plaats een ander vuur op. Christopher de Bellaigue raakte verslingerd aan de taal en het land. Hij vestigde zich in Istanbul en Ankara en schreef artikelen voor The Economist. Hij dronk het land in, hij leerde de taal spreken als zijn moedertaal, hij werd Kemalist; hij werd, kortom, een echte nationalistische Turk.

Hoe meer hij zich verdiepte in de ontwikkeling van de jonge staat Turkije, hoe meer werd hij getroffen door haar recente geschiedenis het genie van haar geestelijke vader Kemal Atatürk. Hij kreeg de behoefte om dat met de wereld buiten Turkije te delen, want de verhalen die over Turkije's geschiedenis de ronde deden, bevatten naar zijn idee veel misverstanden. Hij schreef een verhaal onder de titel: Turkey's hidden past, dat op 8 maart 2001 verscheen in de New York Review of Books.

Liefde maakt blind. In de Bellaigue's versie van de Turkse geschiedenis was één belangrijk element onderbelicht: de Armeniërs. Niet alleen noemde hij ze 'Anatolische Armeniërs', een beproefde Turkse manier om te beweren dat het om een minderheid ging die eigenlijk te gast was in Anatolië (terwijl het de oorspronkelijke bewoners van het gebied zijn), hij noemde de Armeense slachtoffers van de bloedbaden in 1895 'opstandelingen en relschoppers', terwijl het om een systematische slachting ging van een hele bevolkingsgroep, en hij schatte het aantal slachtoffers van de deportaties en slachtingen van 1915 in op 500.000, en dat is op zijn best de helft, maar realistischer een derde van het werkelijke aantal. En daarmee was dat deel van de geschiedenis afgedaan.

Het was een artikel dat hem nog lang zou achtervolgen. Er kwamen ingezonden brieven die hem ervan beschuldigden dat hij zich schuldig maakte aan Turkse nationale geschiedschrijving, waarin door de stichtingsmythe van Atatürk de Armeense genocide onder het tapijt geveegd wordt. Niemand begreep hoe deze bijzonder professionele en kundige journalist zo'n blunder had kunnen begaan.

Maar toch was het zo. Christopher kwam een nieuwe vrouw tegen, een Iraanse deze keer. Hij verhuisde en liet zich deze keer helemaal door Iran overweldigen. Maar Turkije is hem blijven dwarszitten. Hij moest iets rechtzetten. En dat heeft hij nu gedaan.

Want nu hij Turkije uit is, is het pas goed tot hem doorgedrongen hoe moeilijk het is om in dat land te wonen en tegelijkertijd een helder zicht op de geschiedenis te houden. En om uit te vinden hoe dat mogelijk is, heeft hij zich een tijd in een provincieplaatsje in Oost Turkije genesteld om op een onafhankelijke en onbevreesde manier aan te pappen met iedereen die met hem wilde praten; van de gouverneur tot schaapherders, van de hoofd van de politie tot PKK rebellen. En om er zeker van te zijn dat zowel het stadje als de journalist zouden weten hoe de verhoudingen lagen, nam de gendarme van de stad hem nu en dan bij de arm en paradeerde hem gearmd door de hoofdstraat. Maar hij liet zich niet intimideren. Hoezeer hij ook in de gaten gehouden werd, hij ging rond met de vraag: wat is hier gebeurd, wat is jullie geschiedenis, wie woonde hier vroeger, wat is er met de Armeniërs gebeurd.

En dat levert een moedig, somber, maar erg belangrijk boek op dat inzicht geeft in hoe moeilijk het is om in een land dat is ondergedompeld in mythes, culturele repressie en intimidatie een heldere blik op de eigen geschiedenis te behouden. Het is een verhaal van Sunni's, Koerden, Alevieten en verdwenen Christenen; van moord, intimidatie, angst en geheugenverlies.
Het kostte de Bellaigue veel doorzettingsvermogen en moed om dit boek te schrijven. Dat dat gelukt is, is een verdienste waardoor je hem zijn eerdere misstap zonder reserves vergeeft.

Mathijs Deen, redacteur OVT

Christopher de Bellaigue: Rebel Land
Bloomsbury Publishing PLC
ISBN: 9780747596769