Sinds de klassieke wereld aan zijn eind was gekomen, waren er allerhande opstoppingen, wegversperringen en omleidingen op de lange weg naar Darwin verschenen. De natuur was er duizend jaar lang niet om de natuur zelf, maar om aan te tonen hoe groot de Schepper was. Een vogel was niet zomaar een vogel, maar een symbool van het hogere, een vleesgeworden levensles, een fluitende getuigenis van de grootheid van de Schepper.
De gevolgtrekking dat je je dus maar beter op God dan op de natuur kon concentreren - al was het maar voor de zekerheid - smoorde elke echt wetenschappelijke doorbraak in de kiem. Want het is een lastige erfenis voor een wetenschapper als hij niets anders mag denken dan dat de uitkomst van zijn observaties al bij voorbaat vaststaat.
Er was iemand nodig die Gods eigen toestemming kon geven, om in een vogel gewoon alleen maar een vogel te leren zien en toch in het reine met de schepper te blijven. Wie gaf de natuurvorser de zielerust om onbevangen en onbekommerd eigen observaties te doen?
Het verlossende woord kwam niet uit Rome, maar uit Geneve, waar Johannes Calvijn (1509-1564) met verbluffende eenvoud het dilemma oploste. Natuurlijk onttroonde hij de schepper niet, maar juist in het feit dat God overal aanwezig was, schuilde de geruststelling voor de wetenschapper. Doe vooral grondig onderzoek, zei Calvijn, maak je geen zorgen en kijk goed naar de uitkomsten. De wetten, regelmatigheden en de orde die je aantreft zijn geen bedreiging maar juist een onderstreping van Gods grootheid. Natuurwetenschap is niks minder dan theologie, ook als je op je eigen observaties vertrouwt. Want een wetenschapper die een natuurwet vindt, is op het spoor van Gods eigen triomf over de chaos. Wie orde vindt, vindt God. Dus: wetenschappers kunnen hun gang gaan.
Dit betoog kwam aan de vooravond van een omvangrijke wetenschappelijke revolutie.

Herman Selderhuis: Calvijn, een mens.
uitgeverij Kok
ISBN: 9789043515276