De tuin der Lusten (1480-1490) van Jeroen Bosch
De tuin der Lusten (1480-1490) van Jeroen Bosch" />- Vergroten
Van Lam Gods tot Victory Boogie Woogie: de vaderlandse geschiedenis in negen schilderijen. Een zomerserie over de beroemdste werken van de gebroeders van Eyck, Jeroen Bosch, Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Adriaan de Lelie, Vincent van Gogh, Piet Mondriaan, Karel Appel en Maurits Escher en hun plek in de geschiedenis en de kunst. Afl. 2: De tuin der Lusten (1480-1490) van Jeroen Bosch Met de kunsthistoricus Gary Schwartz, de hoogleraar Middeleeuwse geschiedenis Wim Blockmans en kunsthistoricus en Bosch-kenner Mathijs Ilsink Presentatie: Michal Citroen en Jos Palm
OVT 11 juli 2010 uur 1 (43 min)
De tuin der lusten is zondermeer het bekendste, het meest ingewikkelde en meest schokkende schilderij van Jeroen Bosch. Het zou een orgie zijn vol naakte mensen, meende men, het zou bewijzen dat Jeroen Bosch zou hebben behoord tot de zogenoemde sektsen der Adamieten, een soort religieuze oer-naaktlopers, en het zou nog veel meer onzedelijks over Bosch en zijn tijd openbaren.
Allemaal onzin, zeggen degenen die het kunnen weten. De Tuin is inderdaad niet zomaar te plaatsen in de laatmiddeleeuwse traditie, maar duidelijk is dat het geen lustpropaganda was, eerder het tegendeel. De naakte mensen op het middenpaneel van het drieluik zijn bijna allemaal jong, en ze jagen hun begeerte na. Ze hebben de opdracht -- vastgelegd op het linkerpaneel van de Tuin waar Adam en Eva voor de zondeval gehuwd worden door Christus -- iets te goed begrepen. Ze willen zich maar wat graag vermenigvuldigen, lust is wat ze drijft, en niet het heilige huwelijk als sacrament van de kerk. Wat van al die zinnelijkheid komt, is te zien op het rechterpaneel, waar, zoals bij Bosch gebruikelijk, de hel vol pesterijen en afschuwelijke martelingen wordt afgebeeld.
En voor wie goed kijkt is al op het middenpaneel te zien, hoe het afloopt met de wellustigen. Want in een bol staan twee afgeleefde verlepte figuurtjes, een vrouw en een man die zijn hand houdt op haar geslachtsdeel. Het zijn Adam en Eva op leeftijd. De Tuin blijkt aldus allereerst een spiegel, waar je kunt zien hoe de ondeugdzaamheid -- in dit geval onkuisheid -- gestraft wordt.
De Tuin past ook heel goed in het werk van Bosch waar veel draait om de gebrekkigheid en de zwakheden van de mens. In een ander bijna net zo beroemd schilderij, de Hooiwagen, is te zien hoe het najagen van aards slijk, gewin van goederen en geld, leidt tot de bekende ondergang in wederom een akelige hel vol duivels en ontolbaar enge dieren en half mens- en half dierachtige figuren.
Kortom, met Bosch zijn we meteen middenin de middeleeuwse opvattingen over hel, hemel en vooral ook over de aarde. Want bij meer dan welke andere schilder uit zijn tijd dan ook gaat het bij Bosch over Adam en Eva na de zondeval, over de mens, over zijn kleine en grote gebreken.
