Descartes' opdracht aan natuuronderzoekers om alleen op de eigen waarneming af te gaan, ging zijn eerste volgelingen niet in de koude kleren zitten. Zonder het gezag van Aristoteles en de zegen van de Allerhoogste was het wel wat eenzaam, zo oog in oog met de natuur. Christiaan Huygens bijvoorbeeld voelde zich als een wandelaar op een onbetreden strand van een onbekende zee. En de Amsterdammer Jan Swammerdam (1637 - 1680) hield het uiteindelijk zonder God niet uit. Hij viel terug op de geruststelling van Calvijn, dat de orde in de natuur Gods grootheid onderstreepte. "Ik presenteer u ed. alhier den almaghtigen vinger Gods in de anatomie van een luijs" schreef hij dan ook in 1678 aan een vriend, toen hij in de laatste jaren van zijn leven bezig was zijn onderzoeksresultaten te bundelen.
Toch was zijn levenswerk geen stap terug op de weg naar Darwin. Anders dan Descartes ging hij niet uit van het al te starre uitgangspunt dat mens en dier mechaniekjes waren om vervolgens daarop verder te redeneren. Voor Swammerdam stond de empirie voorop en hij heeft zijn werkende leven dan ook besteed aan het uitstellen van theorie ten gunste van het onbevangen verzamelen van data. En daarmee zette hij de toon voor het 18e eeuwse onderzoek. Hij verzamelde dieren en insecten, ontleedde ze, bekeek ze onder de microscoop en tekende wat hij zag. En daar werd hij zo goed in dat hij in staat bleek zelfs een luis tot zijn onderdelen open te snijden en te tekenen.
Maar temidden van al die zielloze onderdelen werd hij overvallen door een diepe, van God verlaten eenzaamheid. De stap van middeleeuws denken naar moderne wetenschap was voor hem te groot. Hij belandde een tijd onder invloed van de Vlaamse mystica en sekteleidster Antoinette Bourignon, gaf zijn werk eraan, maar herpakte zich drie jaar voor zijn dood en bundelde wat hij wist tot een indrukwekkend anatomisch overzicht van dieren en insecten. Veel van dat werk is pas in 1737 uitgegeven door Boerhaave.

Luuc Kooijmans: Gevaarlijke kennis
uitgeverij Bert Bakker
ISBN: 9789035132504