Deze etappe van de Lange weg naar Darwin voert door de buitenwijken van de Middeleeuwen en belandt in een overgangsgebied waarin de natuur geleidelijk in een ander licht is komen te staan. Eigenlijk voert deze etappe van den Bosch in 1500 naar Antwerpen in 1560, van de wereld van Jeroen Bosch naar die van Pieter Bruegel.
Dat zijn twee op het oog heel verwante schilders, twee mannen die de natuur met een scherp oog bekeken en afbeeldden, maar in 1560 was de wereld - alleen al door de erfenis van Luther en Columbus - onomkeerbaar veranderd, vergeleken bij de wereld van Jeroen Bosch (c.1450-1516).
Kunsthistoricus Matthijs Ilsink wijst er in deze aflevering op dat Bosch de natuur weliswaar heel exact weergaf, zoals de vogels op het middenpaneel van de Tuin der Lusten (zie illustratie), maar dat er toch altijd iets raars aan is. Bij Bosch is de natuur, hoe getrouw ook weergegeven, toch opgeladen met een symbolische betekenis. Het is nooit de natuur om de natuur. Om een eenvoudig voorbeeld te geven: de proporties kloppen niet. De vogels zijn alleen al veel groter dan de mensen, en de natuurgetrouwe geit wordt geflankeerd door een grifffioen (die er overigens ook heel natuurgetrouw uitziet).
Een halve eeuw later schildert Pieter Bruegel (c. 1525 - 1569) twee apen in een venster (zie illustratie). Het is een even natuurgetrouwe weergave als waartoe zijn grote voorbeeld Bosch in staat was, alleen het verhaal eromheen, en de symboliek, is verdwenen. Het is duidelijk kunst, het is een illustratie van de virtuositeit van Bruegel, wie weet ook een illustratie van de kunst als aap van de natuur, maar de symboliek is verdwenen. De dieren staan in een naakt daglicht, er is nog maar een klein zetje nodig om de apen ook daadwerkelijk als apen te zien, niet als vleesgeworden grollen, maar als dieren die je kan zien - en dus bestuderen - voor wat ze zijn.

Matthijs Ilsink: Bosch en Bruegel als Bosch
Orange House, Nijmegen
ISBN 978 94 90128 17 3