Column Nelleke Noordervliet

Vorige week kocht ik in de kwaliteitsboekhandel bij mij om de hoek de juist uitgebrachte vertaling van Stad der Engelen, een autobiografische roman van Christa Wolf. Ha, ze schrijft nog, dacht ik. Ze is als weinigen in staat de lezer zonder koketterie in haar gedachte- en gevoelswereld te trekken. Ik ging dus naast haar zitten terwijl ze me vertelde van haar verblijf in Los Angeles, begin jaren negentig. De 'Wende' had haar in zekere zin ontheemd. De DDR bestond niet meer, maar de herinnering eraan was niet zomaar verdwenen. De keuzes die ze had gemaakt en de integriteit die ze had nagestreefd in leven en schrijven konden niet met een pennenstreek van nul en generlei waarde worden verklaard. Ze moest haar geschiedenis en die van haar land herschrijven en opnieuw denken sinds 1989. Onophoudelijk.

De beerputten van de totalitaire staat gingen open na de ommekeer. De Stasidossiers hadden niet alleen bewezen dat Christa Wolf door Big Brother in de gaten was gehouden, maar ook was een oud dossier opgedoken waarin zij zelf als informele medewerker werd aangewezen. Ze had tussen 1959 en 1962 inlichtingen aan de Stasi verstrekt. Niet stelselmatig en lafhartig, maar toch...ze had in een paar gesprekken de geheime inlichtingendienst kleine brokjes informatie toegeworpen. Ze werd met hoon overladen. Vergeten? Verdrongen? Het zal wel. Hoe moet je je rechtvaardigen? Moet dat? Kan dat? Is er wel iemand die onbevooroordeeld kan luisteren. Goed en fout zijn categorieën die door buitenstaanders en overwinnaars al te makkelijk worden gehanteerd.

Ik zat nog altijd ademloos naast haar te luisteren naar haar verhaal, toen ik hoorde dat ze was overleden. Dat is vreemd, dat de stem die je hoort, in werkelijkheid voorgoed zwijgt.
En terwijl ik haar levende woorden bleef lezen, dacht ik terug aan de andere wereld die Europa was, toen ik haar boeken leerde kennen en bewonderen. De wereld was ingedeeld in oost en west. Hier konden we alles zeggen, denken, doen en schrijven, terwijl daar het individu tot in de verste uithoeken van zijn bestaan werd gevolgd en geketend in de kluisters van een repressieve ideologie. Ooit was het reëel existerende socialisme een droom geweest van menselijkheid, rechtvaardigheid en verheffing, een droom waaruit de schone slaper ongaarne wakker werd, hoewel de droom allang de trekken van een nachtmerrie vertoonde. Voor mensen uit de linkse hoek was de verhouding met het Oosten problematisch, al was er een glijdende schaal van waardering: het minste enthousiasme bij de rechtervleugel van de PvdA, het grootste bij communistische splintergroepen. Als het bij ons al moeilijk was de houding te bepalen tot de DDR, hoeveel moeilijker was het dan voor kritische denkers die onder de toenemende druk van het systeem leefden.

In al haar boeken beschrijft Christa Wolf zo lucide en eerlijk mogelijk hoe ze het leven van een onafhankelijk maar betrokken schrijver kon volhouden onder een regime dat de eigen idealen van dag tot dag meer verloochende. Een strijd tussen loyaliteit en afvalligheid, zoals bij ieder geloof voorkomt. Een buitengewoon menselijk verhaal van trouw, verblinding, moed, eerlijkheid en pijn. Haar roman Kassandra uit 1983 heb ik aan al mijn vriendinnen cadeau gedaan, maar ik geloof niet dat het boek hen even diep beroerde als het mij deed. Europa is veranderd. Christa Wolf is dood. Ik blijf naast haar zitten luisteren naar wat ze me vertelt.
 

• Stad der Engelen of The Overcoat of Dr. Freud - Christa Wolf, uitg. Van Gennep, isbn 9789461640246